64 



centra zich openbarende, maar der stof als zoodanig eigene, 

 absohUe hardheid nergens voorkomt. Alle verklaringen, die 

 de natuurwetenschap levert, of tracht te leveren, zijn gegrond 

 op de onderstelling van actio in disfans , van onstoffelijke ui- 

 tingswijzen of krachten ; de slof blijft daarbij hoogstens op den 

 achtergrond slaan als een onnut spook , dat zich alleen vermag 

 te handhaven op de donkere plaatsen, waar het licht der 

 wetenschap nog niet is doorgedrongen. Hoe verder onze kennis , 

 de verklaring m. a. w. der verschijnselen, reikt, des te verder 

 ziet men ook in het ontwikkelingsverloop der wetenschap de 

 inerte en doode stof zich terugtrekken , terwijl zij in de kin- 

 derlijke aanschouwingswijze van den God- en geestloochenenden 

 stoijesman nog de geheele ruimte der waarneming inneemt. 

 Nooit echter, zoover de natuurwetenschap reiken zal, kan zij 

 voor hare (hypothetisch-objectieve) verklaringen iels anders 

 dan een dynamisch, dus geestelijk en bovenzinnelijk, maar 

 niet inert en blind en dood beginsel gebruiken ; waar zij tegen- 

 woordig het woord stof gebruikt, verstaat zij daaronder, 

 evenals Eduard von Hartmann onder het woord materie, niets 

 dan een systeem van (altijd slechts gedachte en dus op zich 

 zelve bovenzinnelijke) dXoomkrachten , een dynamisch systeem 

 als correlaat onzer waarnemingen en gedachten ; zij bezigt het 

 woord stof of materie alleen als onontbeerlijke abbreviatuur , 

 als collectieve aanduiding voor geconfigureerde krachtcentra. 

 De krachten hebben wij ons te denken als onvernietigbaar, 

 maar het waarnemingscorrelaat van het arbeidsvermogen is vat- 

 baar voor omzetting. Alle waarneembare verschijnselen laten zich 

 herleiden tot behoud en omzetting van energie. Overal , waar 

 een vorm van arbeidsvermogen verdwijnt, moet hij voor de 

 waarneming in andere gestalte weder opduiken. Beweging, 

 warmte, licht en kleur, magnetisme, elektriciteit, chemische 

 energie, gaan in elkander over, en zijn niet dan verschillende 

 waarnemingsvormen eener zelfde verborgen en geheimzinnige 

 grondkracht. Elk dier waarnemingswijzen kan , al is het niet 

 rechtstreeks , dan toch indirect tot den vroegeren vorm worden 



