66 



nemingsvorm , chemische werkitig op de plaat , eleclricüeit , 

 stroomende door de draden , magnetische tverking in de om- 

 winding van den galvanometer , warmte in de spiraal en be- 

 weging (van massa) in de naalden. 



Hoewel schijnbaar buiten verband staande tot het bijzonder 

 onderwerp in quaestie, zoo geven toch aanduidingen als de 

 bovenstaande eene gewichtige en algemeene hoofdstelling aan 

 de hand, op wier wijde strekking men niet te dikwijls op- 

 merkzaam kan worden gemaakt. Nergens kri.jgen wij recht- 

 streeks met iets anders dan met waarnemingsvormen , voor- 

 stellingswijzen, te doen; in alle opzichten is ons geestesleven 

 de eenige maatstaf dien wij bezitten bij het maken van onder- 

 slellingen aangaande den aard der geheele Natuur. Eene con- 

 sequent doorgezet Ie mechanistische natuurv er klaring slaat van 

 zelve om in eene idealistische wereldbeschouwing. De wet van 

 de omzetbaarheid en het behoud der energie , de physiologie 

 der zintuigen en de ontwikkeling der atoomtheorie zelve hebben 

 den geeslloochenenden stofjesmannen van lieverlede den bo- 

 dem onder de voeten weggetrokken, zoodat in de hoogere 

 sferen der wetenschap het eigenlijk gezegde materialisme 

 tegenwoordig mag heeten overal en nergens te zijn. Alleen 

 reeds door de ontwikkeling der atoomtheorie zijn wij , om 

 ditmaal met Friedr. Albert Lange te spreken (}) , » midden 

 in de dynamische natuuropvatting geraakt, en wel niet 

 door liespiegelende wijsbegeerte, maar door exacte weten- 

 schap Gevolgelijk ligt in de atomistiek zelve, terwijl 



zij het materialisme schijnt te bevestigen, reeds het be- 

 ginsel dat alle materie oplost, en daarmede ook het materia- 

 lisme zijne basis ontneemt." Dat de atoomkrachten , even goed 

 als het «organiseerend beginsel" of de «vormingsdrang" in de 

 teleologische levensleer , blootelijk metaphysische entiteiten zijn , 

 die achter de, materie genoemde, verschijnselen spoken, zal 

 wel langzamerhand door de natuurwetenschap tamelijk alge- 

 meen erkend zijn. Achten zich niettemin de naturalisten ge- 



(1) Gesch, des Materialismus , 2^ Aufl. 1873—75, 2' di., blz. 193 en 202. 



