75 



aan den dag van het lagere lol het hoogere niveau. Zwakkeen 

 gecompliceerde chemische verhindingen hlij ven in stand, schoon 

 uit der aard van geringe duurzaamheid zijnde , terwijl toch tot 

 eenvoudiger, sterker en duurzamer verhindingen de physische 

 . mogelijkheid voorhanden is. 



Niet zelden hoort men van de voorstanders van hel dogma 

 der algeheele hHnd- en doelloosheid des Heelals de tegenwer- 

 ping, dat de onderstelling van doelheooging in het natuurproces 

 op eene »anthropopathische" overdracht herusl , die tegenover 

 de eenvoudig natuurlijke noodzakelijkheid waarmede het wereld- 

 proces verloopt , geen reden van hes laan heeft. Wel verre 

 echter van in eene zoodanige tegenwerping ruimte van hlik te 

 erkennen, ziet de teleoloog er in waarheid een hewijs in van 

 kortzichtigheid en argelooze naïveteit. Want anthropomorphis- 

 me in onze natuurverklaring te willen vermijden , staat gelijk 

 met het streven van iemand die huiten zijne eigene huid zoude 

 willen sluipen, of ergens zoude willen komen zonder éénpunt 

 van uilgang te nemen. In waarheid staat de zaak net andersom : 

 wij kunnen alleen in zooverre inzicht hopen te erlangen in den 

 aard van het natuurverloop, als onze menschelijke analogieën 

 reiken, en overeenkomstig de waarheid zijn. Het is mogelijk , 

 dat wij dwalen de onderstelling, dat wij den individueelen en men- 

 schelijken denkvorm doel op het algemeene natuurverloop hehhen 

 toe te passen en in de wereld een wezen ziclniil, dal met intel- 

 ligentie in de richting zijns oogmerks de feiten leidt : doch is elke 

 anthropomorphe analogie als zoodanuf verkeerd, dan vervalt 

 niet alleen de teleologie, maar de geheele, zoo het heet phy- 

 sische, natuurverklaring der wetenschap met haar. Immers 

 alle kennis omlrenl een onafhankelijk -van ons bewustzijn plaats 

 hebbend natuurverloop slaat of vall met de premisse , dal tvij 

 menschen de bestaansvormen der iverkelijkheid als subjectieve ken- 

 nisvormen in ons dragen: en de begrippen oorzaak en werking 

 zijn in precies dezelfde mate anthropomorph als de begrippen 

 middel en doel. Geen dier begrippen is in de empirische aan- 

 schouwing zelve gegeven : alle maken zij deel uit van het 



