76 



spontaan aan het licht tredend schematisme in onzen geest. De 

 causaliteit, waarmede de natmu* we ten schap opereert, is bij 

 Uchte bezien evenmin iets anders dan eene apriorische en zuiver 

 metaphysische ondersteUing- ; wat men ziet of aanschouwt ol' 

 voelt is eene bloote opvolging van verschijnselen en gewaarwor- 

 dingen in onze bewustheid; verband wordt daarin door ons 

 gelegd. Het volslagen apriorisch en bovenzinnelijk karakter 

 van de causale functie in ons denken wordt dan ook zelfs 

 door een Helmholtz toegegeven. Natuurwetten zijn niets 

 dan menschelijkc voorstellingen, die wij ons vormen van 

 de werkingswijzen der onderstelde natuurkrachten, gelijk 

 in het algemeen de geheele wereld die wij waarnemen niets 

 dan onze eigene menschelijke , door eene X gedragene, voor- 

 stelling is. Veranderingen worden nooit bewerkt door de 

 wetten die wij in onzen geest ontwikkelen, maar alleen door 

 buiten onzen geest werkende krachten; natuurwet en nood- 

 zakelijkheid zijn in eersten aanleg niets dan maaksels van ons 

 eigen brein. Causaliteit en Finaliteit zijn beide anthropomorphe 

 denkvormen , menschelijke hewustzijnskategnrieën. 



Van welken aard de noodzakelijkheid in den natuurlijken 

 samenhang der feiten moet wezen , die aan ons begrip van 

 oorzaak beantwoordt , is reeds hieruit op te maken , dat alle bloote 

 inductie eener oorzakenreeks de noodzakelijkheid van den sa- 

 menhang laat staan als iets dat van buiten gezien , niet inner- 

 lijk doorzien wordt. Alleen dat geldt voor ons als natuurwet 

 in den hoogsten zin des woords , wat zich mathematisch laat 

 deduceeren, m. a. w. uit de logische natuur van ons denken a- 

 priori laat ontwikkelen. De mogelijkheid van alle natuurkennis 

 berust op de metaphysische onderstelling, dat de inhoud, van 

 alle werkelijkheid idealiter is bepaald en daarom als gedachte 

 reproduceerbaar is; daarmede strookt, dat ook de oorzakelijke 

 samenhang in het werkelijk natuurverloop als logische nood- 

 zakelijkheid wordt opgevat. Wat ons aanvankelijk in het ver- 

 meende doode Zijn der stoifelijke natuur allicht bevreemdt . 

 dat zijn wij in bet gedachte Zijn des Geestes sinds lang 



