77 



gewoon: het bepaald zijn des inhouds door logische noodzake- 

 lijkheid. Alleen daar , waar wij de noodzakelijke opvolging der 

 verschijnselen als logische noodzakelijke volgorde begrijpen, 

 doorzien wij de natuurwet van binnen; in de meeste gevallen 

 is ons intusschen het inzicht in het hoe der noodzakelijke be- 

 paaldheid ontzegd , en hebben wij ons te vergenoegen met het 

 constateeren des verbands aan de buitenzijde door inductieve, 

 van buiten komende en geheel aposteriorisch blijvende opsporing 

 van de regelmaat der volgorde. Maar ook in de laatste geval- 

 len hebben wij te gelooven aan de logische determinatie der 

 gebeurtenissen , want alle empirische , uit de ervaring getrokken , 

 regels moeten in laatsten aanleg tot eigenlijk gezegde wetten 

 te herleiden zijn, en alle wetten moeten ten laatste logisch — 

 d. w. z., onder het gezichtspunt der grootheid, wiskundig — 

 zijn te deduceeren. Hierbij blijft het geheel daargelaten, in 

 hoe verre het ooit der menschelijke, dus begrensde en discur- 

 sieve, rede gelukken zal de van buiten geconstateerde nood- 

 zakelijkheid van binnen te doorzien. 



Is de natuurwet eenmaal begrepen als onze hypostase of 

 verzelfstandiging van het bewustzijn eener logische noodzake- 

 lijkheid in het wereldverloop, zoodat op de keper bezien het 

 begrip der oorzaak niets dan eene objectief gedachte motivatie 

 blijkt , dan bedenke men verder dat die innerlijke noodzakelijk- 

 heid of motivatie in ons denken twee zijden vertoont , al naar- 

 dat men haar a priori dan wel a posteriori beschouwt. Wat 

 in onze eigene handelingen van achteren op bezien oorzaak is 

 der werking, dat is van voren beschouwd middel tot het doel. 

 In ons eigen organisme zijn finahteit en causaliteit niets dan 

 keerzijden derzelfde kategorie: logische noodzakelijkheid. Zoo 

 goed als oorzakelijke, aposteriorisch beschouwde determinatie 

 heeft er ook doelbeoogende bepaling van middelen plaats, 

 althans in |' de bewust-organische wereld , en men mag zelfs 

 beweren dat het geheele gebouw der menschelijke w^etenschap 

 de teleologie tot praemisse heeft , want wat zijn alle nasporingen 

 en experimenten zonder een synthetischen factor in het men- 



