schelijk deuken, zonder een bij het onderzoek beoogd doel? (i) 

 Wil men \m niettemin beweren, dat aan het wereldproces in 

 ruimeren zin, in onderscheid van mensch of dier de apriorische 

 of finale zijde ontbreekt , en de Natuur volgens eene bUnde 

 natuurwet werkt , dan maakt dat op mi) den indruk , alsof 

 men bijv. beweerde, dat de Maan slechts eene zijde had, en 

 de van ons afgewende helit niet bestond. Veeleer is het dui- 

 delijk, dat in ons bewustzijn niets existent kan worden, dat 

 niet potentieel in de Natuur besloten ligt , dus ook geene dier- 

 lijke finaliteit of synthetische functie. Het streefvermogen in 

 ons zelve noemen wij ivilskrachi. Zal de constantheid der 

 energie (^) als axioma gelden — en als zoodanig wordt immers dit 



(i) »Baco kent in liet natuuronderzoek aan het experiment eene Jiooge 

 » waarde toe; hij weet echter van deszelfs hcteekenis niets; hij houdt het 

 'Voor een mechanisch werktuig, hetgeen, eenmaal in beweging geraakt, 

 "het werk van zelf verricht; maar in de natuurwetenschap is alle onderzoek 

 «deductie! ot apriorisch; het experiment is slechts /m/pmzWe/ voor het denk- 

 » proces, evenals de berekening; de gedachte moet daaraan in alle gevallen 

 «en met noodzakelijkheid voorafgaan , zoo het eenige beteekenis zal hebben. — 

 »Een empirisch natuuronderzoek in den gewonen zin bestaat in het geheel niet. 

 «Een experiment waaraan niet eene theorie, d. w. z. eene idee voorafgaat, 

 «staat tot het natuuronderzoek gelijk het geraas eens kinderratels tot de 

 «muziek". Just. v. Liebig «Ueber Fr. Bacon von Verulam und die Methode 

 der Naturforschung" , Uünchen 1863, blz. 49. -Onloochenbaar heeft hier 

 «de groole natuuronderzoeker de beteekenis der «ervaring" bij de doorvor- 

 «sching der natuur heneden hare waarde geschat; die waarde bestaat niet 

 •alleen hierin, dat zij een hulpmiddel is der gedachte, maar ook eene op- 

 » wekking en aanleiding voor dezelve, en eene controle tegen mogelijke 

 «dwalingen (valsche theorieën); maar het staat toch vast, dat werkelijke 

 «wetenschap noch ervaring beslaan kan, zonder dat de gedachte van geor- 

 «denden samenhang eraan ten grondslag ligt." Prof. J. J. Bornelius (te Lund), 

 «Blicke auf den gegenwartigen Standpunkt der Philosophie in Deutschland 

 und Frankreich", Berlijn 1886, blz. 69. 



i^) hl zijne voordracht over het behoud van arbeidsvermogen formuleerde 

 Helmholtz in 1862 deze wet op de volgende wijze: »üie Summe der 

 nvirkungsfahigen Kraftmengen im Naturganzen bleibt bei allen Veranderungen 

 «in der Natur ewig und unverandert dieselbc." Zie zijne «populare wissen- 

 schaftliche Vortrage", Heft 11 , 2e Uitg. (1876). 



