79 



postulaat door de naturalisten het uitdrukkelijkst op deii voor- 

 grond gesteld — , dan moet alle kracht daar buiten worden 

 beschouwd als één met datgene wat wij in ons zelve als wil 

 aantreffen. Is het waar, dat de natuurwetenschap niet anders 

 kan, dan in ons streefvermogen , onze wilskracht, omgezette 

 en bewust geworden energie der materie te zien , daar de som 

 der voorhanden energie voor geene vermeerdering vatbaar is, 

 dan volgt daaruit wel bezien van zelf, dat men ook in omge- 

 keerde richting redeneerende alle energie als streefvermogen heeft 

 op te vatten , waaraan een synthetische factor immanent is , zoo 

 goed als aan het menschelijk bewustzijn, zoodat men doelbeooging 

 heeft te erkennen in het gansche Heelal. Het Pan wordt op 

 die wijze één intelligent en intuïtief Wezen , waarvan onze 

 cerebrale bewustheid niets dan eene voorbijgaande en discur- 

 sieve bestaansuiting is. De wezenlijke eenheid van feiten in 

 de organische en anorganische, in de bewuste en onbewuste 

 natuur, door den naturalist zelven vooropgesteld, ware anders 

 een woord zonder zin. 



Eerst doordat de causaliteit der anorganische natuurwetten 

 den bijnaam »dood" te schande maakt en de moederschoot blijkt 

 te zijn des levens en der allerwege opduikende , schoon slechts 

 fragmentarisch waarneembare finaliteü , verdient zij den naam 

 mechanische causaliteit in waarheid , evenals een door menschen 

 vervaardigd samenstel van raderen en machinedeelen , die zich 

 op bepaalde wijze door elkander bewegen, eerst dan den naam 

 van mechanisme of machine verwerft, wanneer de innerlijke 

 planmatigheid in de samenstelling en de verschillende beweging 

 der deelen aan den dag treedt. Was het mechanisme der natum^- 

 wetten niet teleologisch, dan was het ook geen mechanisme 

 van geordende wetten, maar eene absoluut botzinnige door- 

 eenwarreling van stierkoppig eigenzinnige machten, waaruit 

 nooit ofte nimmer het soortelijk tegenovergestelde: logische 

 synthese en vooruitziend verstand, zoude kunnen ontstaan. 



Van het menschelijk standpunt uit redeneerende , wordt men 

 op grond van de verwantschap en den samenhang der geheele 



