88 



val op een gunslig licvolg vooi' het individueel oi'ganisiiie be- 

 rekend is. Het behoort zelfs mede tot de hoedanigheid der 

 wereld, dat van het standpunt des aardschen levens de aan- 

 blik der werkelijkheid maar al te benauwend is, en dat het 

 absolute einddoel slechts op eene voor het phaenomenale indi- 

 vidu veelal vrij jammerlijke wijze kan bereikt worden. (*) Wij 

 worden m. a. w. van alle zijden gedrongen , uit het beeld der 

 werkelijkheid te besluiten tot een tweespalt in den bestaans- 

 grond der wereld , hetzij dat wij dien opvatten als eene tegen- 

 stelling tusschen ivillen en (oclaten 'm God , zooals in het Chris- 

 tendom het geval is , hetzij wij ons nederleggen bij een antago- 

 nisme tusschen werkelijkheid en rede, wil en idee, alogischen 

 en logischen factor , als in de nieuwere philosophie bij Schelling 

 en Hartmanin. In het geheele planten- en dierenrijk is er voor 

 den modernen teleoloog slechts sprake van de belangen der 

 algemeene resultante, niet van het aardsche individu. Daar- 

 om ook vormen aardbevingen, overstroomingen, stormen en 

 dergelijke rampen tegen de teleologie geene instantie: juist in de 

 anorganische natuur wordt rechtstreekschc leiding door het 

 Wereldwezen niet beweerd. In de omstandigheid, dat zulke 

 voorvallen het algemeen ontwikkelingsverloop toch niet ophou- 

 den, ligt het bewijs dat in hel algemeen de schematisch- 

 mechanische natuurwetten doelmatig zijn ingericht. Alles wat 

 uit dergelijke tegenwerpingen valt af te leiden, is de aanwe- 

 zigheid ook van eene schaduwzijde in het verloop der werke- 

 lijkheid, niet de ontkenning van het onmiskenbaai' voorhanden 

 ideëel momejit zelf. Dal inderdaad het ontwikkelingsbegrip 

 zelfs a priori een dualisme van logisch en alogisch beginsel 

 insluit, zullen wij aan het einde van de tweede helft dezei' 

 overweging leeren inzien. 



De feitelijk bestaande planmatigheid en logisch-mathema- 

 tische grondslag der natuurverschijnselen zijn niet weg 

 te redeneeren: zófWeel staat vast. Met de erkenning nu 



(•) Van clnistelijke zijde blijll hierbij oveiigeiis allijil ruimte voorde liaus- 

 cendent-oplimistische opvatting, zooals wij die bijv. zien aangeduid Lukas IX 24: 



Oj 'iko rj^j 6él-n zrrj ••j^yy/iv aOrou aoiTy.t anolhei vSjvriv x.t.a. 



