90 



Verder dan eene zoodanige algemeeiilieid te gaan, acht il( op 

 hel standpunt eener hehoedzanie metaphysica niet wel doenUjk» 

 Het valt niet te ontkennen , dal alle pogingen door den niensch 

 tot dusverre aangevsrend «das Ding an sich" te doorgronden, 

 den stempel der hetrekkelijkheid dragen, en ook de ontologie 

 van een Eduard von Hartmaan, den jongsten der groote syste- 

 matische denkers, laat hij slot van rekening het wezen der 

 Suhstantie onbegrepen. (}) »Ins Innre der Natur dringt kein 

 erschallner Geist." Welke dus de hedoelingen zijn , waartoe 

 het groote ]-aderwerk der Natuur als hemiddelingstoestel moet 

 dienen, — ziedaar eene vraag, die huilen den kring ligt van 

 datgene waarover ik voor mij iets stelligs zoude durven he- 

 weren. Wij overzien slechts enkele differentialen van hel na- 

 tuurproces, en het is een onbegonnen werk, uit die weinige 

 diflerentialen de geheele wereldgeschiedenis (e willen inlegree- 

 ren. Denkt men zich een vogel, die in een stikdonkeren nacht 

 iiü de duisternis in de duisternis een helder verlicht aan te- 

 genovergestelde zijden geopend huisjen doorvliegt, dan heeft 

 men een niet ontoepasselijk beeld van Natuur en menschheid. 

 Wij weten niet van waar wij komen noch waarheen wij gaan. 

 Doch ricJUimj is er; de intelligentie die wij genoopt worden in 

 den bovenzinnelijken bestaansgrond des Heelals te onderstellen , 

 waarborgt ons de doelmatigheid der feilen. Moge ook al ons 

 phaenomenaal verstand te kort schieten in het omvallen van de 

 strekking des geheels: moge ook al elke ontologische bewering 

 omtrent de eigenschappen of functiën der Substantie een uit 

 der aard inadaequaat, relatief en onveriheerbaar karakter dra- 

 gen: niets van de andere zijde, ook niet de natuurwetenschap 

 der negentiende eeuw, rechtigt ons te ontkennen dal op de eene 

 of andere wijze de bronwei der menschelijke logica, de be- 



(0 «Ratio vero in lioc universaliter sUidcl iil suadeat, corlisque verilalis 

 indagalionibus approbet, nihil proprie de Deo posse dici, cum siiperel oinneni 

 intellectiim, omnesque sensibiies intelligibiicsque signilicaliones; qui melius 

 ncsciendo scilur, cuius ignorantiu vera csl sapientia, qui verius lideliusque 

 negatur in omnibus quam alïirnialur." Johannes Scotus Erigena de Divisiono 

 Naturae, I 66. 



