123 



dan zin bekomt, wanneer een metaphysisch subject, een bo- 

 venzinnelijke Bestaansgrond van het ontwikkelingsplan aan de 

 geheele ontplooiing als drager der logisch-planmatige verschijn- 

 selen immanent, en op ieder punt ervan levend tegenwoordig, 

 d. i. werkzaam is. {^) 



Van het standpunt eener voorbeschikte planmatigheid in de orga- 

 nische en historische ontwikkeling, op de onderstelling dus dat ver- 

 hooging van bewustzijn in de bedoeling der evolutie ligt, wordt on- 

 der anderen ook de scheiding in planten- en dierenrijk eerst relatief 



(O Men vergelijke hier curiosileitshalve de wereldbeschouwing van den 

 kardinaal Nikolaas Cusanus (1401 — 64). Volgens dezen genialen voor- 

 looper van Copernicus op het stuk van de aswenteling der aarde, is God het 

 absolute maximum; als het grootste omvat Hij alles. Ruimte, tijd en bewe- 

 ging worden aan Hem niet gevonden. Hij is echter ook tegelijk het minimum, 

 doordat Hij in alles is. Hij vormt de substantie der dingen, dalgene aan 

 dezelve wat in waarheid is. Hij is het absolute kunnen (possibilitas absoluta), 

 d. w. z. de almacht, het absolute weten en willen. Doch zijn ware wezen 

 is niet uit te spreken; hij gaat den menschelijken geest te boven (»Non 

 accedi potes Deus, qui es infinitus, nisi per illum qui scit se ignorantem 

 tui"). Wat overigens God implicite bevat, dat toont de wereld in den toe- 

 stand der ontvouwing: zij is de veranderde, in veelheid gedeelde, eenheid' 

 God is met de volheid zijner kracht alomtegenwoordig. ledere zaak spiegelt 

 op zijne plaats het Heelal. Alles is in alles en iedere zaak in iedere andere ; 

 elk ding is eene bijzondere samentrekking van het geheel. Volkomener dan in 

 de overige wezens spiegelt zich de wereld in den mensch. Onze taak is de 

 zelfvolmaking , m. a. w. datgene tot ontwikkeling te brengen , wat in aanleg 

 in ons vervat is. Daar dit streven niet tot een einde geraakt, worden wij 

 door hetzelve zeker van de onsterfelijkheid des geestes. Daarbij komt het 

 er op aan , een iegelijk overeenkomstig zijne plaats in de rangorde van het 

 geheel lief te hebben. Ook den drang naar het Absolute vervult ons. Liefde 

 tot God is één worden met God. In den Godmensch is de tegenstelling 

 van het oneindige en eindige verzoend. — Over het wezen en de grenzen der 

 menschelijke kennis heeft Cusanus reeds ver gevorderde, kritische, begrippen. 

 • Ineffabile igitur est hoc gaudium, ubi quis in varietate intelligibilium 

 verorum ipsam unitatem veritatis attingit (De Conjecturis II 6)".— »Necest 

 inaccessibilis illa summitas ila aggredienda quasi in ipsam accedi non possit, 

 nee aggressa credi debet actu apprehensa: sed potius ut accedi possit semper 

 quidem propinquius, ipsd semper, uti est, inattingibili remancnte (ibid. 1 13)." 



