129 



dei' zaak eene organische onlwikkelingsleer , die halverwege 

 is blijven staan en eerst bij het van buiten bekeken mechanisme 

 is aangeland; het is eene niet ten einde gedachte theorie, die 

 zich om zoo te zeggen nog in den toestand van verpopping 

 bevindt. Zij is nog materialisme, maar staat op het punt in 

 een hoogeren vorm om te slaan, en zich teonlvouv^en tot eene 

 grootsche, organische en historisch-evolutionistische v^rereldbe- 

 schouwing. Het onzeggelijk platte , voordarwinische materialisme 

 daarentegen, zooals ons dat bij Vogt, Moleschott en Buchner 

 en hunne geestelooze napraters voor oogen treedt, kan verge- 

 leken verorden bij eene mummie, die door geen levensadem meer 

 te bezielen is; deze stofjesleer is niet vatbaar voor de geringste^ 

 zelfs niet voor eene enkel uiterlijke, ontwikkeling en volma- 

 king. In haren sedert Holbach (1770) of zelfs reeds Lugretius 

 (95 — 55 V. Chr.) geslereotypeerden vorm blijft zij ten eeuwi- 

 gen dage bestaan , — zoolang er menschen leven, die niet streven 

 naar waarheid, maar alleen naar eene schijn wetenschap, die 

 zonder groote moeite te verwerven is en in ieder brein past , zij 

 de schedel ook nog zoo eng en bekrompen. 



Het Darwinisme daarentegen zal zijne met veelvuldige dwa- 

 lingen behepte eenzijdigheid kritisch hebben te zuiveren en 

 uit te werken tot eene meer idealistische en ruime wereldbe- 

 schouwing, die wij organische ontwikkelingsleer kunnen blijven 

 noemen , en die uit het ensemble der hier opgenomen theorieën 

 en verklaringsfactoren bestaat. Het beste is zij tot dus verre 

 uiteengezet door Ed. v. Hartmann (*). De evolutionistische 

 wereldopvatting van deze grooten denker omvat alle bestanddee- 

 len van het Darwinisme , maar ordent ze als enkel mechanische 



(*) »Wahrheit und Irrtum im Darwinismus" ; «dasUnbewusstevom Stand- 

 punkt der Physiologie und Descendenzlheorie" , 2® uitgave ; »die Selbstzersetzung 

 des Ghristentums und die Religion der Zukunft", 2^ uitgave; »dassittliche Be- 

 wusstsein", 2^ uitgave; «das religiöse Bewusstsein der Menschheit im Slufen- 

 gang seiner Entwickelung" , enz. enz, — Als handboek is aan te bevelen het 

 verdienstelijk geschrift van Dr. R. v. Koeber: -das philosophische System 

 Edüard von Hartmanns,\ Breslau 1884. 



9 



