• mende reeks van schepselen dichter tot den mensch nadert. Deze 

 «klove hadden oudere physiologen als Liebig en Johannes Muller 

 «door het hegv'ip der levenskracht trachten te dempen. Daar nu 

 «echter dit hegrip"— door Lotze — »is opgeruimd en Hartmann met 

 "deze opruiming instemt, is de klove tusschen anorganisch en orga- 

 «nisch wederom gapende gew^orden. Met andere w^oorden: de che- 

 «mische en mechanische verklaringen van het ma/mee/ organis- 

 « me laten overal groote leemten, terwijl de daarin wonende geest 

 «geheel daarbij vergeten is. Er is dus hier ^eene sprake van eene 

 .>correctuur van vaste wetten, noch ook van eene opheffing 

 »van den regelmatigen gang der physische causaliteit, maar 

 tvaste physische wetten voor eene menigte van levensver schijn- 

 nselen schijnen in het geheel niet te bestaan. In zoo verre de 

 >physiologie ze aanwijst, komt het den philosoof niet in den 

 >z%n ze in twijfel te trekken. Aangezien echter de definitie 

 '>van een mechanisch-chemisch proces het verloop van een geheel 

 «menschelijk leven zeer zeker niet dekt, ziet hij uit naar an- 

 »dere verklaringen , ten einde een meer volledig beeld der levens- 

 «verschijnselen te verkrijgen. Kortom, de teleologische »Ein- 

 «griir* is er zoo verre van daan, met de tegenwoordige physisch 

 «chemische natuurbeschouwing in strijd te zijn, dat hij er 

 > veeleer een noodzakelijk uitvloeisel van is. — Daar de vroeger 

 «aan de «levenskracht" toegeschreven verrichtingen den aloom- 

 «krachten niet schijnen immanent te zijn, blijft slechts over ze 

 oaan een beginsel daarbuiten toe te schrijven. In dien zin houdt 

 «Hartmann vooreerst vast aan de meening, dat dit beginsel niet 

 »van malerieelen aard, d. w. z. niet aan bepaalde atomen of 

 »)materie verbonden kan wezen. Dan echter volgt daaruit dat 

 »het, om eene bepaalde verklaring te geven ter wille waarvan 

 »het wordt aangenomen, beslist is te beschouwen als een ons 

 «onbewust in ons en het dier werkend geestelijk vermogen," 

 («Allgeist," blz. 105-104). 



Geheel ongegrond is de vrees der naturalisten voor boven- 

 staande opvatting der kosmische finaliteit. Het is verkeerd, 

 de constructieve en psychische bemoeiingen des levensbeginsels 



