135 



onkritische overschatting van de beteekenis der verklaringen 

 hunner weienschap. 



De wereldbeschouwing van Eduarw von Hartmann. waarom 

 het h'er in hoofdzaak te doen is, verlangt niet noodzakelijk 

 de onderstelling eener bijzondere kracht, dus ook niet de op- 

 heffing der wet van de constantheid des arbeidsvermogens. 

 H^fc is voldoende, wanneer wij aannemen dat de werkzaamheid 

 van het levensbeginsel, zonder toetreding eener nieuwe Kracht, 

 er zich toe bepaalt de wijze van omzetting Ie regelen der 

 ^QgQNQW combinaties van atoomkrachten in andere vormen van 

 afgeleide krachten, onder eerbiediging van de wet der onver- 

 anderlijkheid van de som der kosmische energie. Men be- 

 denke dat deze wet metaphysisch gesproken niets beteekent 

 dan de onveranderlijkheid van spankracht en kinetische energie 

 naar de zijde der gezamenlijke intensileit. Deze wet is echter 

 van geheel abslracten en formeelen aard: de geheele sfeer 

 der logische Idee wordt door de wet van de constantheid der 

 energie onaangeroerd gelaten. Genoemde wet heeft dus nog 

 behoefte aan aanvulling door andere natuurwetten , wetten die 

 bet r>hoe' der kracht op ieder punt der onveranderlijke ge- 

 zamenlijke hoeveelheid bepalen. Natuurwetenschappelijk ge- 

 sproken is het wereld proces de resul teerende uit de onveran- 

 derlijke hoeveelheid der wereldenergie en andere (logische) wetten, 

 die de omzetting der energie in de bijzondere gevallen bepalen. 

 De wet des behouds van arbeidsvermogen leert ons alleen : 

 wanneer deze of die hoeveelheid mechanische energie zich omzet 

 in een anderen vorm , — warmte bijv. — dan zal zij eene zoo en 

 zoo groote hoeveelheid warmte leveren. Maar o/ deze mechani- 

 sche energie zich in het gegeven geval omzet in warmte of 

 welken anderen vorm dan ook, dan wel of zij zich, om iets 

 te noemen , in spankracht omzet door verwijdering van haar 

 centraal lichaam, dan wel of zij zich voorloopig in het geheel 

 niet omzet , — daarover leert ons de abstracte wet van de 

 constantheid der energie in het geheel niets. In de beslissing 

 dezer vraag echter ligt in elk bijzonder geval de geheele inhoud 



