154 



van het' wtreld proces zonder overschot; al hetgeen dus den 

 inhoud van het wereldproces determineert, de geheele sfeer 

 m. a. w. der logische Idee , wordt door meergemelde natuurwet 

 onaangeroerd gelaten. Gevolgelijk hlijkt zij slechts de formeele 

 en abstracte lijst binnen welke de logische noodzakelijkheid 

 eerst den inhoud begint te determineeren , en waarbinnen de 

 qualitatieve bepaling door finaliteit of causaliteit (al naar men 

 zich stelt) eerst ruimfe verkrijgt voor hare ontvouwing. Zij , die 

 met deze redeneering geen genoegen nemen en onder den invloed 

 van het oude onwetenschappelijke dualisme van Geest en Slof eene 

 dergelijke idealistische wereldopvatting verwerpen op grond der 

 physische atomistiek, mogen daarbij bedenken dat het atoom zelf 

 nielsisdan eene voorstelling, eene gedachte, het geeste- 

 lijk praeparaat eener laatste eenheid , om er mede te rekenen. 

 Van de teleologie is men met de atoomleer nog lang niet af. Ook 

 dan , wanneer het logisch mechanisme der anorganische natuur- 

 wetten het gezamenlijk mechanisme uitmaakt, zelfs van de 

 wereld der levensverschijnselen , — ook dan zouden deze natuur- 

 wetten gedachte en logische natuurwetten blijven, en dit 

 immanent logisch mechanisme toch niets verder zijn dan de 

 absolute z^^x^vv^^ ni. a. w. het middel tot verwerkelijking des 

 absoluten einddoels, eene absolute finaliteit alzoo. 



Men heeft de be teekenis der hypothese van organisch occa- 

 sionalisme naar beide zijden overspannen (*). De teleologische 

 wereldbeschouwing ware volstrekt niet in haren giondslag 

 ondermijnd, mocht het ooit blijken dat alle gebeurtenissen 

 alleen door verbinding van atomistische werkingen kunnen 

 verklaard worden; evenmin is door Hartmann's occasionalistische 

 onderstelling het gebied der natuurwetenschap beperkt in eene 

 graad en op eene wijze, die den naturalistischen ijver bij het 

 onderzoek in gevaar zoude brengen, ingeval dezelve als stroo- 

 kende met de feiten diende aangenomen. Zooveel is in allen 

 gevalle zeker: zijn in den specifieken inhoud (H- kracht) der 



(1) Vgl. 0. Plümacher's verdienstelijk geschrift, «der Kampf ums Unbe- 

 wusste", Uerl 1881, blz, 89 vlg. 



