155 



atomen alleen reeds de gezamenlijke ontwikkelingsvoorwaarden 

 der organisatie vervat; liggen in de physica reeds de polen- 

 tieele veranderingen des geesteslevens geheel besloten, dan 

 zoude men den atomen eenvoudig rijkere eigenschappen hebben 

 toe te kennen , eigenschappen die dan , wat betreft hunne 

 geestelijke natuur even geheimzinnig blijven als de hypothese 

 van organisch occasionalisme die ik voorloopig met Hartmann 

 blijf vasthouden. 



Hartmann zelf spreekt over de zoogenoemde »metaphysische 

 Eingriffe" als volgt: »Daar het menschelijk denken niet abso- 

 »luut dialektisch is in den zin van Hegel's zelfbeweging der 

 )>Idee , maar veeleer van hoogst beperklen , inductieven en discur- 

 »sieven aard, kunnen wij ook niet ajonon uitpluizen van welken 

 «aard de logische samenhang moet wez(in in de wereld der 

 » verschijnselen. Wij hebben er ons mede tevreden te stellen, 

 »dat wij a posleriori uit de ondervinding tot deszelfs hoedanig- 

 ))heid besluiten, en onze sluitredenen zullen noodwendig overal 

 «vol leemten blijven. Twijfel en verschillende mogelijkheden 

 «zullen zij overlaten, waar de inductieve wetenschap zelve 

 » zulke leemten in hare verklaring der Natuur en Geschiedenis 

 »laat bestaan. Van dien aard is bijv. de vraag, of de bedoelingen 

 "der Natuur uitsluitend verwerkelijkt worden met behulp der 

 «reeds in de anorganische malerie heerschende logische wetten, 

 «dan wel of het gezamenlijk logisch mechanisme (des Heelals) 

 «over deze Avetten heengrijpt, waardoor het, van het eenzijdig 

 «standpunt der enkel anorganische natuurwetten beschouwd, zou- 

 »de schijnen in het door de laatste gedetermineerde wereld ver- 

 «loop in te grijpen , ofschoon het ze dan toch in waarheid slechts 

 y>in zich zoude bevatten, als den laagsten trap van zich zelf." (*) 



Hoe men overigens bij slot van rekening van het standpunt 

 der anorganische natuurwetten moge denken over de aan- 

 nemelijkheid van een metaphysisch occasionalisme in de orga- 

 nische wereld, zoo geloof ik toch dat menschelijkerwijze ge- 

 sproken de volgende algemeene eindstelling een hoogen graad 



^*) » Neukantianismus , Scliopenh. und Heg.," C. K\ 6. 



