156 



van waarschijnlijkheid bezit. Het logisch einddoel , dat in het 

 wereld proces wordt beoogd, maakt van het natuurverloop een 

 doelmatig proces, hetwelk als proces, dus als eene kelen van 

 samenhangende schakels, tegelijk oorzakelijk is bepaald. Zoo- 

 doende is ieder punt in het ontwikkelingsverloop door hel 

 onveranderlijk einddoel in finalen, en door de daaraan voor- 

 afgegane stadiën Iegelijk ook in causalen zin bepaald. Daar 

 iedere trap van ontwikkeling, dus ook de geheele ontwikkeling, 

 slechts plaats vindt en mogelijk is ter wille van het einddoel, 

 zoo zijn oorzakelijke samenhang en doelbeooging niet in het 

 wezen der zaak verschillend. Zij zijn slechts op te vatten 

 als twee verschillende gezichtspunten , waaronder het algemeen 

 bepalingsbeginsel wordt beschouwd, of als twee verschillende 

 wijzen waarop ons discursief denken zich het wereldproces 

 voorstelt; zij zijn keerzijden aan eene hoogere eenheid, en 

 bezillen als zoodanig transcendente geldigheid. Deze hoogere 

 eenheid is de door de werking van het irrationeele uitings- 

 beginsel in de werkelijkheid overgegane logische noodzakelijk- 

 heid, — in den grond niets anders dan de zich zelve beoogende 

 en door den Wil aan den dag getreden , absolute Idee of Rede. 

 Alles wat geschiedt, geschiedt met noodzakelijkheid, zoo en 

 niet anders, omdat hel antilogisch zoude zijn, indien het anders 

 ware. En waarom antilogisch? Daarom, wijl alles wat ge- 

 schiedt alleen plaats vindt opdat zoo spoedig mogelijk het 

 absolute einddoel worde bereikt, en dit einddoel het absoluut 

 logische is. 



Met mijne laatste uitingen ben ik eigenlijk den gang der 

 bewijsvoering vooruitgeloopen. Zij hangen te zamen met de 

 slotvraag: gegeven de waarschijnlijkheid dat er eene beoogd 

 planmatige ontwikkeling in het Heelal plaats heeft; wat kunnen 

 wij dan weten aangaande den aard van het einddoel en den duur 

 van den ontwikkelingsgang? Waarin bestaat , zoover wij kunnen 

 zien, het einddoel, en is het wereldproces eindig of niet? 



Noodzakelijk moet het antwoord op deze slotvraag zeer 

 mager, en twijfelachtig, en voorwaardelijk uitvallen. Zoover 



