137 



het de ruimte betreft overzien wij een onmetelijk gedeelte van 

 den Kosmos, maar wij zijn aan een zandkorrel daarvan gebon- 

 den. Wij weten bedroefd weinig aangaande het verleden van 

 dezen zandkorrel ; deszelfs toekomst is voor onzen blik verbor- 

 gen. Daarbij is het gebeele wereldbeeld het product onzer 

 zintuiglijke organisatie, die ons slechts tot zeer relatieve en 

 fragmentarische kennis in staat stelt; zoovele waarnemings- 

 wijzen echter mogelijk zijn, zoo vele werelden zijn ook moge- 

 lijk , van wier hoedanigheid wij niets weten. Zelfs het wezen 

 der voor ons waarneembare verschijnselen is ons onverstaanbaar. 

 Kracht en atoom, de laatste woorden der natuurwetenschap, 

 geven ons dienaangaande geen licht. Het grootste raadsel voor den 

 mensch is de mensch zelf. Het heeft er iets van , alsof bij 

 slot van rekening de eindpaal aller wetenschap bestaat, niet 

 in de doorgronding van het wezen der dingen, maar in het 

 begrijpelijk maken van de treurige waarheid, dat het niet 

 te doorgronden is. (*) Door het voortschrijden der wetenschap 

 worden wij steeds zekerder in de kennis der verhoudingen 

 tusschen de verschijnselen, en voortdurend onzekerder aan- 

 gaande het Substraat dier verhoudingen. {^) Op de keper be- 

 zien weten wij niet eens of er een Ding au sich bestaat, en 

 het zijn ten slotte onze in den godsdienst op den voorgrond 

 gestelde ethische driften, die ons de beste waarborgen geven 

 voor ons geloof, dat er buiten het denken nog iets bestaat. 

 Want van waar het begrip zelfzucht, van waar de gewaar- 

 wordingen van haat en liefde, van verachting en bewon- 



(1) »Nullum negotium est patefacere omnia in rebus humanis dubia, in- 

 certa, suspensa magisque omnia verisimilia quam vera. Quo minus mirum 

 est nonnuUos taedio investigandae penitus verilatis cuilibet opinioni temere 

 succumbere quam in explorando pertinaci diligentia perseverare. Itaque in- 

 dignandum omnibus, indolescendum est audere quosdam certura aliquid de 

 summa rerum ac majestate decernere. — Quod supra nos nihil ad nos. — 

 Confessae imperitiae summa prudenlia est." Minucii Felicis Octavius, capp 

 V & XIIÏ. 



(2) »lns Innre der Natur dringt kein erschaflner Geist; 

 Glückselig, wem sie nur die aussre Schale weist." Haller. 



