138 



dering, als er niet iets buiten ons is, waarmede zij in belrek- 

 king staan? Weten echter kan ik niets ter wereld, behalve 

 van de veranderingen die er in mijn bewustzijn plaats hebben. 

 Er bestaan intusschen graden van waarschijnlijkheid, ook in 

 zake de vraag naar het einddoel der wereld , tot de erkenning 

 waarvan men bij overweging zich gedrongen voelt. Lang 

 te volharden bij een toestand van absoluut en consequent 

 agnosticisme, van volkomen evenwicht tusschen bevestiging 

 en ontkenning, is in den grond der zaak even ondoenlijk, als 

 zijn leven lang op een in de lucht gespannen touw door te 

 brengen. Ik onderschrijf dus voorloopig, hoewel zeer voor- 

 waardelijk , de volgende deductieve redeneering van Eduard 

 voN Hartmann, aangaande de eindigheid van het wereldproces 

 en de negativiteit des einddoels. (^) 



Beleekenis en steun vindt het begrip van facticiteit eerst 

 aan dat des doels; eerst door betrekking tot een bepaald doel 

 wordt ook het ontwikkelingsbegrip mogelijk. De vraag is , hoe 

 de philosophische beschouwingswijze zich tot het doel der ont- 

 wikkeling te stellen heeft. De gewone logica stelt volgend 

 alternatief: het doel der ontwikkeling is tegenwoordig reeds 

 bereikt of niet. Beschouwen wij vooreerst het tweede geval , 

 dan ligt het op eindigen of op oneindigen afstand. Ligt het op 

 eindigen afstand, dan zal het op een bepaald oogenblik worden 

 bereikt; op dat oogenblik moet het proces óf ophouden , óf wel 

 het is niet meer ontwikkeling, indien het nog voortduurt. Ligt het 

 doel op oneindigen afstand , dan is er geene ontwikkehng meer 

 mogelijk, en is het zoo goed alsof er geen doel bestond, daar 

 iedere eindige tijdruimte , die er doorloopen wordt , het proces 

 even ver van het doel laat als het te voren was. Een proces 

 met een oneindig ver gelegen doel is even weinig ontwikke- 

 ling als het waterscheppen der Danaïden een productief werk 

 is. Het geval, dat het doel der ontwikkeling reeds bereikt 

 zoude zijn, valt in begrip te zamen met de mogelijkheid, dat 



^*) Vgl. zijne .Studiën und Aufsatze", D III 9, blz. 629 vlg. 



