139 



het op eindigen afstand bereikt wordt, zoodra men zich de 

 lengte van duur == O denkt. Door het bereikt zijn echter van 

 het doel op elk punt der ontwikkeling wordt eveneens het 

 begrip der ontwikkeling vernietigd, doordat elke trap even 

 hoog staat als iedere andere , zoodat er geen voortschrijden van 

 lager tot hooger meer plaats heeft , hetgeen toch eerst het 

 begrip der ontwikkeling mogelijk maakt. Deze bewering zou 

 ten tweede insluiten, dat ieder stadium van het proces op 

 zich zelf absolute waarde en bevrediging heeft, zoodat het 

 niets meer te wenschen overlaat, ^ — eene bewering die een hoon 

 zoude inhouden aan alle onbevooroordeelde overweging van de 

 matelooze ellende , die er in de wereld bestaat , en tegelijk con- 

 sequent genomen tot quietisme voeren moet. 



Heeft er eene doelmatige ontwikkeling plaats , dan moet op 

 ieder gegeven oogenblik het doel ten deele bereikt, ten deele 

 nog te bereiken zijn, en wel zoo, dat met elk volgend sta- 

 dium van ontwikkeling het bereikte deel een weinig toe-, en het 

 nog te bereiken gedeelte een weinig afneemt. Volgens het 

 beginsel der ontwikkeling zelve is eindigheid van het natuur- 

 verloop een logisch noodzakelijk gevolg der ontwikkeling, dat in 

 het principe zelf bereids besloten ligt. 



De vraag ontstaat nu, of het ophouden van het proces 

 slechts inhaerent ^ero(9 dan wel zelfemt/t/oe/der ontwikkeling is. 

 Mocht het ophouden der werkelijkheid niet einddoel der ont- 

 wikkeling zijn , dan moest het einddoel vóór de staking van 

 het proces liggen , daar achter dezelve in het geheel niets meer 

 ligt. Maar toch kan het einddoel ook niet meer in het proces 

 der ontwikkeling liggen , want anders ware het niet einddoel 

 maar stadium der ontwikkeling. Het kan echier ook niet op 

 tijdelijken afstand tusschen de ontwikkeling en het einde van 

 het proces liggen , want dat ware niets dan redelooze stag- 

 natie. Het einddoel kon in dit geval slechts het grenspunt 

 zijn , dat tegelijk einde der ontwikkeling is en aanvang van het 

 niet meer zijn van het proces. Dit punt echier is op zich zelf 

 nietig, en kan op zich zelf genomen geen waarde hebben. 



