•142 



dezer moeilijkheid alleen in de hoedanigheid van de attrihuten (^j 

 der Suhstantie te zoeken is. God zelf heslaat uit licht en 

 duisternis, (-) is in strijd met zich zelven, tot eindelijk het 

 Licht over de Duisternis zegepraalt. Onze v^rereld met haar 

 w^el en wee, hare gruwelen en haar schoon, is de spiegeling 

 van het Goddelijk leven , van het extramentale proces der reaal- 

 dialektiek. 



Het Logische met het Onlogische overeen te hrengen, is altoos 

 een probleem voor de wijsbegeerte geweest, daar verstand en 

 onverstand zich bij ondervinding aan ons bewustzijn opdringen, 

 en het Wereldwezen zich feitelijk zoowel in redeloosheid als 

 in wijsheid openbaart. Het schijnt, dat alle pogingen tot oplos- 

 sing des raadsels slechts in drie richtingen mogelijk zijn: óf 

 men beschouwt het irrationeele als incident aan het rationeele, 

 zooals Hegel , de panlogist ; óf men beschouwt het logische als 

 incident aan het onlogische, zooals Schopenhauer , de /vaw/Wt^^' 

 óf wel men beschouwt beide als nevengeschikte potenties aan 

 de absolute Substantie, zooals Eduard von Hartmann, de 

 panpsyc/mt. Twee afzonderlijke substanties kunnen het niet 

 zijn , daar deze onderstelling de mogelijkheid opheft van ver- 

 eeniging en wisselwerking. Het irrationeele moment moet de 

 bewegende factor, het werkelijkheidsbeginsel in de Natuur 

 wezen (') en schijnt hetzelfde te zijn wat wij wil noemen 

 wanneer wij in subjectieven , kracht wanneer wij in objectieven 

 zin spreken. De Idee, het rationeele moment, vmdt zonder 

 het onlogisch beginsel geen aandrang tot verlating van den 

 toestand der mogelijkheid. 



Volgens de voorafgegane beschouwingen schijnt de Voorzie- 



(i) »Per attribulum intelligo id quod intellectus de substantia percipit 

 tamquam ejus essenliain consi-iuens". Spinoza, Elli. I, del. IV. 



(2) Septuagint: Oux sazt Qshg Tvlr,v èj^ioO. - 'Eyu o y.v.rx(Ty.sx>oi(T<xg füg y.xï 

 ltoiri7ctg T/.QToq, o Trotwv e«p>:v>jv xai vxi^oiv v.oLy.x. Jesaia XLV 6 — 7. 



^} T>55 "^y/yii; ro /xèv èort 'ko'^vMit to i'odoyov loyuhv (isv zo xptTiwv, 

 a^oyov ^s ro opixmtxQv Peripatetici apud Stobaeum, Eci. II 6. 



