14^ 



uigheid in de evolutie der Natuur de opheffing der werkelijkheid 

 zelve te beoogen, en onderstelt het ontvsrikkelingsverloop de 

 onredelijkheid van alle werkelijkheid als zoodanig. In deze 

 slotsom ligt de grondstelling van het theoretisch pessimisme 

 der nieuwere wijsbegeerte, dat in het stelsel van Eduard von 

 Hartmann aan een evolutionistisch optimisme gekoppeld is. 

 Het wetenschappelijk bewijs voor de pejoristische bewering, 

 dat er meer last is dan lust in alle leven , is vrij eenvoudig (*) : 

 waar leven is , daar is ook drang of Wil ten Leven {^) , die 

 van nature oneindig is, — dus een oneindig, nooit te bevre- 

 digen begeeren, met voorbijgaande oogenblikken van voldoe- 

 ning. Er bestaat dus een plus van leed tegenover het quantum 

 van lust (^). De wereld is rampzalig, omdat zij werkelijkheid 

 bezit in de ruimte en den tijd. Het wereldproces is dialektisch; 

 de Wereldidee moet tegenstellingen en onbestaanbaarheden in 

 zich bevatten. Doch niet daarom is de wereld ellendig, maar 

 omdat door een werkelijkheidsbeginsel , zij het Hartmann's Wil of 

 wat dan ook, de wereld voortdurend gerealiseerd blijft in de ruim- 

 te en den tijd, zoodat de tegenstellingen als werkelijkheden tegen 

 elkander botsen. (*) Eene wereld , wier voorwaarde van bestaan 

 gelegen is in het tegen elkander botsen van zakelijke, dat zijn 

 dynamische, tegenstellingen, kan ik, met betrekking tot het 

 geluk der gerealiseerde individuen, niet dan in pessimislischen 

 zin opvatten. 



Hare formeele schoonheid doet daaraan niets af. De wereld 

 is immers geen kijkkast, zooals Schopenhauer te recht opmerkt. 

 Om te zien zijn al die dingen voorzeker zeer fraai, maar ze 

 te jsijVt is iets geheel anders. Ik blijf echter vast vertrouwen 



(1) Euy.anr/ó/)V3T0j Tra? 'o ^Log zat ovSh eyuv TzsptTzov ou^k ^éyx xz\ 

 «rs^Avóv a»ia Travra iiL/.pcc xxi txaOsvü xat oliycypovix xat ava^e^ty^g'vai 

 XuTraij iJLsyxlxtg. Anliphon apud Joliannem Slobaeum, Floriiepfium 9Ö.56. 



(2) .Volunlas est quippe in omnibus, immo omiies nihil aliudquam volun- 

 tales sumus," Auguslinus de Civ. Dei XIV 6. 



(5) Eu^patvó/:z£(76' s'^atTov >i XuTroujizeÖa. Ihilemon apud Slob., Floril 98.3» 

 (4) .Leiclit wohnen bei einander die Gedanken, Hart stossen in den Raume 

 sich die Saclien". Schiller. 



