»relish tor intellectual pursuits, are constantly repeating upon 

 »him this inquiry". (Sm John Herschel, 1792 — 1871.) 



De «praktisch" gezinde tegenstanders van philosophische be- 

 moeiingen daargelaten , hebben wij nog eene tweede soort van 

 vijanden der wijsbegeerte te constateeren. Velen twijfelen ook 

 aan haar wetenschappelijk recht van bestaan , en stellen onder 

 de benamingen «exacte wetenschap" en «metaphysica" een an- 

 tagonisme op tusschen hetgeen zij voor degelijke, op ervaring 

 gegronde, kennis aanzien en wat zij voor »bodemlooze bespie- 

 gelingen" meenen te moeten houden. «Ein metaphysischer 

 «Schluss", zegt Helmholtz, »ist entweder ein Trugschluss oder 

 »ein versteckter Erfahrungsschluss." (^) Met allen eerbied voor 

 dien groeten geleerde ben ik zoo vrij in die uitdrukking een 

 uitvloeisel van misverstand te zien , een misverstand overigens , 

 dat uit een historisch oogpunt beschouwd zeer begrijpelijk is. 

 Het zij den empiristisch gezinden natuurgeleerde volgaarne 

 toegegeven, dat kennis zonder ervaring onmogelijk is, en dat 

 eene zoodanige kennis veel zoude hebben van een zich zellbe- 

 broedend Niets. Doch men bedenke , dat bij slot van rekening 

 onze kennis niet uit feiten wordt opgebouwd, maar uit be- 

 grippen, die men te recht of ten onrechte voor die feiten in de 

 plaats stelt. Alle weten in den eigenlijken zin des woords is 

 van afgetrokken en bovenzinnelijken aard; verschil tusschen 

 den metaphysicus en den naturalist bestaat er wel bezien slecht-s 

 in een gradueel opzicht, en wel in dier voege , dat bij den me- 

 taphysicus het streng ten einde denken van algemeene uit- 

 komsten , bij den naturalist de gedetailleerde kennis yshï bij- 

 zondere feiten en waarheden op den voorgrond treedt. 



ledere algemeene stelling zonder onderscheid is melaphy sisch 

 of bovenzinnelijk, want zij overschrijdt de ervaring, en kan 

 door feiten uit de werkelijkheid nooit ofte nimmer gecontro- 

 leerd worden. De waarheid is behept met strenge algemeen- 

 heid en noodzakelijkheid. Deze eigenschappen nu zijn nooit in 



(l) Hermann von Helmholtz, Vortr/ige und Reden, Brurmvijh J884, P 

 deel blz. 263. 



