^88 



de ervaring aan Ie treffen, hoedanige enkel particuliere ze- 

 kerheid oplevert. Gevolgelijk bestaat er geene waarheid , of zij 

 berust op hetgeen na het physische. d. \v. z. na de zintuiglijke 

 gewaarwording komt, datgene dus wat de empirie overschrijdt 

 of er bijgedacht wordt ; gewaarwordingen en waarnemingen zijn 

 altijd slechts de praemisse waaruit de uiteraard metaphysische 

 denkfunctiën de gevolgtrekking hebben op te maken. Dit is van 

 oudsher de eigenlijke zin der melaphysica geweest, die, bij alle 

 onvermijdelijke dwalingen , wel beschouwd nooit in iets anders 

 bestaan heeft dan in eene verruiming van het bijzondere lot 

 het algemeene, eene zich aan den denker opdringende reeks 

 van gevolgtrekkingen uit het bij ervaring bekende tot hetgeen 

 alleen in den géést kenbaar is. Natuurlijk blijft altoos de 

 empirie voor alle geestesfunctie de onmisbare grondslag. Edoch, 

 »quelque aversion que les savants aient pour les principes mé- 

 wtaphysiques , il leur est impossible de ne pas s'en servir, ou leur 

 «science elle-même s*écroule tout entière". (*) Metaphysische 

 bespiegehng en empirisch onderzoek behooren bij elkaar als ver- 

 schillende verdiepingen derzelfde zaak, het gebonw der mensche- 

 lijke kennis, en het is nooit zonder nadeel, dat men een van 

 beiden min of meer uit het oog verliest. Dit dient der huidige 

 generatie naarstig ingeprent , daar wij tegenwoordig gevaar 

 loopen, de bespiegelende gedachte, meer dan goed is, tegenover de 

 «ervaring" op den achtergrond te dringen. Wat de empirie 

 betreft , deze loopt geen gevaar gering te worden geschat ; te haren 

 opzichte zijn philosophen en naturalisten het tegenwoordig vrij wel 

 eens. Gaarne onderschrijf ook ik het dictum van een bekend En- 

 gelsch positivist : »If we can ever solve the problems of the invisi- 

 »ble and unknown , we must be led up to them through the avenues 

 »of the visible and known. Physics must form the prolegomena 

 »to metaphysics." (^) »De ervaring alleen of de gewaarwording 

 » levert geene algemeenheid, maar ook uit het denken alleen resul- 



(1) Paul Savet , Ie Materialisme contemporain,^'' édilion Paris lS8b,i). 55. 



(2) G. H. Lewes , the History of Philosophy from Thales to Comte, 5tli 

 edition, London 1880, II 223. 



