289 



» teert geene zekerheid ; het is alleen uit heide te zaraen genomen 

 »dat zich de volle waarheid verheft". (*) Hieruit vloeit o. a. voort, 

 dat eene ahsolute, d. i. volmaakte metaphysica nooit te herei- 

 ken zal wezen; alle philosophie is slechts eene hetrekkelijke en 

 voorloopige verruiming en aanvulling van hetgeen vooraf is ge- 

 gaan , eene verruiming die altijd in groole mate van de voort- 

 schrijdende ervaring afhankelijk hlijft. 



Wat de metaphysica ons dus heeft aan te hieden, zal altijd 

 gehrekkig stukwerk moeten zijn. Men mag zelfs heweren, dat 

 van de eene zijde hezien de geschiedenis der wijshegeerte eene 

 geschiedenis is van enkel dwalingen. Op onnoodig hittere wijze 

 wordt dan ook deze halve waarheid den philosoof door den natu- 

 ralist telkens voor de voeten geworpen. »In humie vertwijfeling 

 «over (Ie ontoereikend*- pogingen in enkele duizenden van jaren 

 «verkondigen de empiristen, dat al het gezoek naar een meta- 

 wphysischen grond geen zin heeft; dat de metaphysica geene 

 «wetenschap is, en ons niets dan ervaringsohjeclen gegeven zijn. 

 «Wilden zij zich zelven gelijk hlijven, dan zouden deze lieden 

 «moeten toegeven, dat in het algemeen elk streven naar j;é?;7<:/'/.- 

 ^^ring zinneloos is, en dat een verstandig mensch alleen heeft te 

 ^beschrijven. Voor deze herusting echter zijn de bestrijders van 

 «metaphysische hespiegelingen niet te vinden; zij trachten van 

 «hunne zijde toch ook weer te verklaren uit de werkingen 

 «van kracht en stof; te verklaren , want deze krachtwezens en 

 «stofsuhstanties zijn wederom metaphysische producten, die in 

 »het geheel niets gemeen hebben met de materie en de kracht 

 «onzer zinnelijk geïnteresseerde aanschouwing der buitenwereld. 

 «Men moge nog zoo zeer, en met recht, de poging als mis- 

 «lukt beschouwen van den afzonderlijken denker , die het onder- 

 » neemt den menschelijken geest den geheelen donkeren achter- 

 «grond der wereld toegankelijk te maken: zonder dien achter- 

 » grond zouden de verschijnselen der buitenwereld in een chaos 

 «van ongelijkslachtigheden uiteenvallen ; en wanneer niet de 

 «menschelijke geest in eene titanische worsteHng met het Groote 



(1) Dr. Gideon Spicker, Kant, Hunie und Berkeley , Berlin 1875, blz. 127. 



