290 



«Onbekende zijne krachten mocht oefenen en zijne vragen leerde 

 » stellen, het zoude met den vooruitgang onzer kennis weldra 

 «gedaan zijn. Gelukkig voor de wetenschap zijn bovengenoemde 

 "empiristen meer metaphysici en worden zij meer door deductie 

 «geïnspireerd dan zij gelooven." (*) 



De vraag, of er gephilosopheerd zal worden of niet laat zich — 

 dit heeft reeds de oude Clemrns van Alexandriè {±i 200 n. Chr.) 

 ingezien — alleen door philosopheeren beantwoorden. Men kan 

 de metaphysica niet loochenen , zonder meteen aan metaphysica 

 te doen, en de zin eener zoodanige afwijzing of verwerping 

 kan alleen hierin bestaan , dat men de eene richting der meta- 

 physica bestrijdt, om des te beslister aan eene andere vast te 

 houden. Zelfs de verst gedreven skepsis , die alle kenvermogen 

 van het menschelijk denken loochent, doet dit op grond eener 

 bepaalde metaphysische leer. Ook Helmholtz is metaphysicus, 

 wanneer hij in de volgende uitspraken het bovenzinnelijk ka- 

 rakter aanduidt van het substraat onzer waarnemingen : »Wat 

 «wij rechtstreeks waarnemen is nooit de inwerking zelve van 

 «het uitwendige agens op de uiteinden onzer zenuwen, maar 

 «altijd slechts de door de zenuwen voortgeplante verandering , 

 «die wij als den toestand van prikkeling of opwekking der zenu- 

 «wen aanduiden." (Vortr. u. Reden, I 263.) «In het algemeen is 

 «iedere eigenschap of qualiteit eener zaak in de werkelijkheid 

 «niets anders dan haar vermogen om op andere dingen 

 «bepaalde werkingen uit te oefenen." (V. k R. I 287.) 



Over het nut en de mogelijkheid der philosophie moge men 

 denken zooals men wil: dat de behoefte eraan bestaat, lijdt 

 geen twijfel. De drang tot philosopheeren is zelfs allen aange- 

 boren; hij openbaart zich bij een iegelijk onzer in meerdere 

 of mindere mate en in den een of anderen vorm ; door bezighe- 

 den noch twijfelzucht, van welken aard ook, is de behoefte 

 van ons verstand aan wijsgeerige concepties ooit geheel te onder- 

 drukken. De vraag kan wel beschouwd alleen zijn , of wij te 



(1) O. ScHMiTZ-DuMONT , Die mathematischen Ëlemente der Erkenntnis- 

 theorie, BerL 1ÖÏ8, blz. 380. 



