294 



haar onafscheidelijke kracht, en noemt dien drager » stof": 

 kraclit en stof zijn de grondelementen van het materialisme 

 der XIX*" eenw. Het leert: geen kracht zonder stof, vermits 

 kracht werkzaamheid is , en evenmin zonder drager als zonder 

 voorwerp, waarop zij werkt , gedacht kan worden. Heeft nu 

 het inductieve natuuronderzoek zelf tot de hewijsbare uit- 

 komst geleid, dat het »eenig werkelijke", de «rechtstreeks 

 waarneembare stof" enkel schijn en menschelijke inbeelding 

 moet heeten : dat zelfs de uitsluitend empiristisch gezinde 

 natuuronderzoeker door zijne eigene nasporingen genoopt wordt, 

 hel bovenzinnelijk karakter der werkelijkheid , en ten leste zelfs 

 het blootelijk hypothetisch karakter der stof als substantie beshst 

 te erkennen : zoodat ook de materialist bij slot van rekening met 

 metaphysische entiteiten, die bodemlooze buitenissigheden , ope- 

 reert: dan ligt^ het, bij het zuiver metaphysisch karakter van de 

 kracht, den overblijvenden factor der werkelijkheid, in den 

 aard der zaak , dat uit de vervluchtiging der stoffelijke wereld 

 eene ingrijpende wijziging behoort voort te vloeien in de houding 

 der tot nog toe veelal zeer antimetaphysisch gezinde natuur- 

 geleerden jegens de philosophie, de centrale wetenschap voor 

 de kritiek en de ontwikkeling der begrippen , wier erkend streven 

 altoos de zoover doenlijk te drijven doorvorsching van het 

 wezen der aan de waarneembare wereld ten grondslag Hggende 

 bovenzinnelijke Substantie geweest is. Is alle werkelijkheid in 

 haar wezen bovenzinnelijk , dan wordt het tijd voor den onbe- 

 vooroordeelden natuuronderzoeker onzer dagen , met het stelsel- 

 matig verwaarloozen der philosophische litteratuur voor goed 

 weder op te houden , en althans eens , al w^are het slechts bij 

 wijze van proefneming, een onderzoek in te stellen naar het- 

 geen de metaphysica in de personen harer voornaamste ver- 

 tegenwoordigers waarschijnlijk maken kan. Natuurlijk ver- 

 wachte men evenmin van Eduard von Hartmann als van ieder 

 ander metaphysicus eene eindelij ke en bevredigende oplossing 

 des wereldraadsels ; het wezen der Substantie zelve is en blijft 

 ten slotte ondoorgrondelijk: alle menschelijke kennis, dus ook 



