2195 



die van Hartmann, draagt onverbiddelijk een discursief en 

 fragmentarisch , en daarom betrekkelijk en voorloopig karakter. 

 Ook het stelsel van den modernen Berlijner denker is vol zoo- 

 genoemde »aporieën" of logische zwarigheden (^); zooveel in- 

 tusschen op ons huidig standpunt van geestesontwikkeling met 

 de voorhanden gegevens in beginsel is uit te richten, heeft 

 zoover ik kan nagaan de hedendaagsche epigoon van Hegel, 

 ScHOPENHAUER cn ScHELLiNG ovcr hct gchecl genomen gepraesteerd. 

 Daarbij komt, dat Hartmannn's natuurv^etenschappelijke kennis 

 even omvattend is gebleken, als zijne speculatieve denkkracht 

 exceptioneel is. Trouwens , de natuurwetenschappen vormen 

 dan ook een te gewichtig bestanddeel onzer moderne beschaving, 

 dan dat niet de weetgierige lezer, wien het te doen is om 

 eene op goede gronden steunende natuuropvatting ,5beslist zoude 

 verlangen, dat de denker bij wien hij principieele leering 

 zoekt, wien hij tot op zekere hoogte zijn vertrouwen heeft te 

 schenken, in deze vakken van kennis volkomen te huis zij. 

 In volle mate wordt aan dezen rechtmatigen eisch voldaan 

 door E. V. Hartmann , dien ik met liefde en eerbied als mijnen 

 voornaamsten meester erken. Hartmann is in den besten zin des 

 woords een kind van de eeuw der stoommachines en telegrafen. 

 Daarbij is hij vrij van de eenzijdigheid en de vooroordeelen , waar- 

 door maar al te dikwerf het oordeel van speciahstische natuurge- 

 leerden wordt verduisterd. Door sympathieën en antipathieën 

 laat de veel miskende philosoof van het concreet monisme zich 

 in zijne bewijsvoeringen niet van den weg brengen; zijne 

 logica is koud en rein, zijne wetenschappelijke polemiek bij 

 alle gelegenheden en tegenover de vuigste aanvallen , volkomen 

 bezadigd, voornaam en objectief {^). Dit alles maakt de ge- 



(1) Eene goede uiteenzetting van de voornaamste zwarigheden in Hartmann's 

 wereldverklaring vindt men op blz. 252—283 van C. Peters' Wülenswelt 

 und Weltwüle {Lpz. 1883), een vluchtig geschreven maar niettemin leerrijk 

 en belangwekkend boek. 



(2) De eischen, die men eener deugdelijke wetenschappelijke polemiek dient 

 te stellen, zijn door Hartmann op treffende en schoone wijze uiteengezet in 

 zijne Gesammelte Studiën und Aufsatze, A. IL 



