299 



»l)e orde en het verband der denkbeelden is dezelfde als de orde 

 »en het verband der dingen" (*), zoo luidt het in de 7*= stelling 

 van het 2' gedeelte zijner Ethica, als uitvloeisel van de ziens- 

 wijze, dat de twee attributen, waaruit de gedachten en de 

 dingen met noodzakelijkheid volgen , het wezen eener zelfde 

 substantie uitdrukken. Jammer maar, dat Spinoza verzuimt 

 ons te beduiden , van waar zijn denken deszelfs zekerheid ver- 

 krijgt omtrent den aard der werkelijkheid. Geülinx (1625-69) 

 en Malebrakche (1658-1715) i^) beproefden op hunne wijze de 

 moeilijkheid weg te werken door hun zoogenoemd occasionalisme, 

 waarbij men aannam, dat het Opperwezen bij elke bijzondere 

 gelegenheid ziel of lichaam in overeenstemming met de in de 

 andere substantie ontstane wijziging van toestand afficieert. 

 De veelzijdige Leibniz (1646-1717) (^) meende de zwarigheid 

 uit den weg te ruimen door het opstellen zijner, volgens hem 

 door den schepper bij den aanvang der wereld verordende, 

 voorbeschikte overeenstemming («harmonie préétablie"). Alles 

 te vergeefs. Men had de zwarigheid aan het Opperwezen toe- 

 geschoven, maar niet opgelost. 



Door nu het eene der beide beginselen : den bewusten geest 

 of de doode stof, tot eene onwezenlijke en onzelfstandige 

 appendix te maken van het andere, beproefde men in de 

 XVIIP eeuw de gewenschte eenheid van substantie, men zou- 

 de haast zeggen op gewelddadige wijze , te verkrijgen. In het 

 idealistisch stelsel van Berkeley ('*) werd de substantialiteit der 

 stof, het bestaan eener buitenwereld van werkelijkheden, te 

 eenen male geloochend , en alle realiteit in de ideeën zelve , in de 



Cl) »Ordo et connexio idiaruin idem est ac ordo et connexio rerum. " 



(2) Over Geülinx en Malebranche vergelijke men Kuno Fischer's Gcschich- 

 te der neuern Phil'isophic , Ie band (Descartes en Spinoza) 2e deel, blz. 

 29-84, 3"^ oplage (1880). 



(3) Leibniz is behandeld in den 2en band van Kuno Fischer's Geschichte 

 der neuern Philosophie. 



('*) Over Berkeley handelt Küno Fischer in: Francis Bacon und scine 

 Nachfölger C2e opl. 1875) blz. 694-729. 



20 



