301 



tieel » neven elkander" als bij Desgautes, noch ook eene con- 

 stante coördinatie van hestaansvvijzen der eenige en eeuwige 

 Substantie als bij Splxoza, bleef er van geest en stof over: de 

 geest werd herleid tot eene onzelfstindige en voorbijgaande 

 functie of werkingswijze der materie, aan welke laatste thans 

 bij uitsluiting bet praedicaat der »substantialiteit" werd toege- 

 kend. Naar men weet zijn het in onze eeuw Molescuott (»(/ct 

 Kreislauf des Lehens'' 18tj2), Vogt UKöh/erglaiibe und V/issen- 

 sc/iafr 1854) en Büchner {»f(ra/l und Sloffe' 1855) geweest, 

 die het meest tot ruime verbreiding dezer wereldopvatting 

 hebben bijgedragen. Onder het proletariaat der wetenschap is 

 zij nog velerwege de heerschende. 



De klassieke uitdrukking van het materialisme in den nieuwe- 

 ren tijd is en blijft het vermaarde boek: »Systèmede la Nature 

 OU des lois du monde physique et du monde ?»orfl/" , dat kort na 

 zijn verschijnen bij parlemenlsbesluit door beulshanden verbrand 

 werd, en al spoedig grooten invloed op de meeningen der lijd- 

 genooten verwierf. Het is thans eene uitgemaakle zaak, dal 

 HoLBACH (1725 — 89) van het aanvankelijk onder valschen naam 

 verschenen boek de w^are schrijver is, doch dat bij zich bij de 

 bewerking door mannen van verwante zienswijze, Diderot 

 (1713 — 84) onder anderen, had laten bijstaan. Daar hei Systeem 

 der Natuur tegenwoordig niet in ieders handen is, zal ik hier 

 een beknopt overzicht geven van de in dit merkwaardige boek 

 verkondigde meeningen, mij ten taak stellende, die meeningen 

 zonder tusschenvoeging van kritiek eenvoudig te refereeren. 

 Alleen voeg ik er bij voorbaat aan toe, dat ik het materialisme 

 van een man als Holbacsi, met zijne eenzijdige en gewelddadige 

 loochening van de binnenzijde der Natuur, als een noodzakelijk 

 doorgangsstadium beschouw in de ontwikkeling der menscheiijke 

 gedachte, doch tegelijk als een onwetenschappelijk en in beginsel 

 lang overwonnen standpunt , dat even als zoo vele andere eenzijdig- 

 polemische geestesrichtingen dienstig is geweest tot gedeeltelijke 

 toelichting van een der zijden van waar men het wereldraadsel 

 kan bezien, maar waarvan de onhoudbaarheid als systeem bij 



