305 



De Natuur werkt niet naar doeleinden, maar alleen met strenge 

 noodzakelijkheid. Zij is een geheel, waarin eenvoudig alles 

 werkt zooals het werken moet. Als deel der wereld is de mensch 

 een zuiver stoffelijk wezen. Wij nemen echter aan ons zelf 

 twee soorten van heweging waar : eene uitwendige beweging , 

 die voor onze zintiugen waarneembaar wordt, en eene inwendige, 

 die in ons brein plaats heeft , en waaraan wij den naam geven 

 van denken, willen, geeslesfuuctie. In zich v\ordt de mensch 

 zulke inwendige, onzichthare bewegingen gewaar; hij doet 

 dan de ervaring op, dat hierdoor zichtbare bewegingen worden 

 veroorzaakt; en daar hij den samenhang van beiden niet begrijpt, 

 fingeert hij eene in hem wonende bijzondere substanlie, die hij 

 van zijn met zintuigeji waarneembaar lichaam onderscheidt, en 

 tot eigenlijke inwendige oorzaak van de zichtbare bewegingen 

 zijner lichaamsdeelen maakt. De mensch verdubbelt op deze 

 wijze zich zelven; de vereeniging der beide substanties blijft 

 daarbij natuurlijk onbegrijpelijk. De onderscheiding v.m ziel 

 en lichaam is gegrond op geheel onnoodige en tegenstrijdige 

 onderstellingen, en leidt tot blijkbare ongerijmdheden; denken 

 en willen zijn niet dan bijzondere verrichtingen onzer hersenen, 

 en loopen wel bezien op gewaarwording uit , die op hare beurt 

 eigenlijk enkel daarin bestaat, dat zekere bewegingsvormen , 

 die door uitwendige voorwerpen in onze zintuigen worden 

 veroorzaakt, zich langs de zenuwen aan de hersenen mede- 

 deelen en daar trillingen teweegbrengen. Gewaarwording 

 is verbonden aan de hersenen ; een onstoffelijk wezen kan 

 geen gewaarwordingen hebben , en kan dus ook niet denken 

 of willen. Ons leven , ons organisme ontstaat buiten ons toe- 

 doen , onze denkbeelden worden ons van buiten , door uitwen- 

 dige indrukken aangebracht; wij zijn met een woord op end^ 

 op wat zichtbare of onhekende oorzaken van ons maken , de 

 uitvloeisels van natuurlijke en stoffelijke, langs oorzakelijken 

 weg plaats hehhende processen. Wij zijn goed of kwaad, ge- 

 lukkig of rampzalig, wijs of dwaas, verstandig of dom, zon- 

 der dat daarbij onze wil in het spel is. Ongerijmd is het, te 



