304 



denken dat wij vrij zijn, dat wi! zep^gen onze handelingen be- 

 palen onafhankelijk van de oorzaken die ons bewegen. (*) Alles 

 gaat werktuiglijk toe; a! onze handelingen en gedachten zijn 

 hel gevolg der samenwerking van in- en uitwendige stoffelijke 

 factoren. Onze verbinding van denkbeelden heeft volgens na- 

 tuurwetten plaats; onze herinneringen worden bepaald door 

 den toestiuid waarin wij ons op een gegeven oogenblik bevinden. 

 De wil is geen oorspronkelijk beginsel der menschelijke han- 

 delingen, maar wordt bepaald door denkbeelden van voor- of 

 nadeel, door temperament, mate van inzicht, en zoo voort. 

 Intusschen. al handelt de mensch uit noodzakelijkheid, de 

 begrijipLMi van verdienste en scbuld, van belooning en straf, 

 behouden toch hunne beteekenis ^n doel, zoo men ze slechts 

 naar behooren opvat. De straffen bijvoorbeeld zijn motieven, 

 die wij als invloedrijk hebben leeren kennen bij het tegengaan 

 van persoonlijke, voor het algemeen belang schadelijke, nei- 

 gingen en driften. • 



De ziel , dit is duidelijk , is niets van het lichaam verschii- 

 lends. Zij ontstaat, groeit en wijzigt zich op dezelfde wijze 

 als het lichaam, en houdt met het laatste ook op te bestaan. 

 Met het lichaam deelt zij den toestand van zwakte in kinds- 

 heid en ouderdom. De eenvoudigste overwegingen moeten ons 

 overtuigen, dat het denkbeeld der onsterfelijkbeid op zelfbedrog 

 berust. Waarop gronden zich al onze zielsfunctien anders dan 

 op gewaarwording? Houdt echter het lichaam op te leven, 



(Ij Spfnoza: «Concipe si placet lapidem, duin moveri pergit, cogitare 

 et scire se quantum polest conari ut moveri pergal. Uic sane lapis, quan- 

 (loquiilem sui lanlummoto conalus est couscius et minime indifferens, so 

 liherrimum esse et nulla alia de causa in motu perse verare credet, quani 

 quia vuil. Atque liaec Iiumana illa libertas est, quam omnes liabere jactant 

 et quae in hoc solo consislit, quod iiomines sui appelilus sint conscii, cl 

 causarum a quibus determinantur, ignari.'.' Epislola LXIl, bladzijde 174 in 

 H. Ginsberg's uitgave van SpirrozA's briefwisseling [Lpz. 1876.) -- Door 

 Hartmann wordt het zedelijklieidsbeginsei van het lihcrum arbitrium indif- 

 fcrenliae besproken in het standaardwerk over ^das sittliche Bewusstsein" 

 A. III 5, blz. 448 vlg. van de P uitgaat (1879). 



