506 



wij m ons zelf en de dingen hebben opgemerkt; door zulke 

 ontkenningen moet dan de Godheid bevrijd worden gedacht van 

 de gebreken, zwakheden en onvolmaaktheden die ons zelven 

 aankleven. Het theologisch Godsbegrip statueert een wezen, 

 van hetwelk niemand zich eigenlijk eene voorstelling kan 

 maken. Maar de Natum* heeft geen God noodig, zij is niet 

 geschapen , en heeft altijd door zich zelve beslaan. Waar 

 zouden wij ons een Schepper moeten denken ? Moet hij binnen 

 of builen het Heelal zijn? Twee onderstellingen, die beide 

 evenzeer tot ongerijmde gevolgtrekkingen leiden. Geen ingrijpen 

 in den natuurlijken loop der dingen, geen toeval: alles wat 

 in de Natuur plaats heeft geschiedt volgens onveranderlijke 

 wetten en in zuiver oorzakelijken samenhang, wij mogen de 

 oorzaken kennen of niet. 



Ook de zedeleer kan geen anderen grondslag hebben dan de 

 Natuur en de noodzakelijkheid der dingen. De natuurlijke zedeleer 

 brengt mede dat de mensch zich zelven lief heeft en in stand 

 tracht te houden , maar raadt ons tevens onze hartslochten te 

 matigen, en er weerstand aan te. bieden, zoodra zij voor ons 

 welzijn verderfelijk worden; daarnevens leert ons de Natuur 

 onze gelijken lief te hebben, en gezellig, billijk, vreedzaam, 

 toegevend , weldadig te zijn. Het is dwaas , den atheïst van 

 onzedelijkheid te verdenken , hem die uit de ondervinding leert 

 dat ondeugd schaadt, en dat zijn welbegrepen belang vordert, de 

 liefde van anderen te verwerven door rechtvaardigheid en welwil- 

 lendheid. De meest besliste atheïst heeft deugdelijke redenen om 

 zedelijk te handelen , en er zijn onzedelijke atheïsten zooals er on- 

 zedelijke geloovigen zijn. Wel is waar is het atheïsme geen stelsel 

 dat voor de groote menigte deugt, dewijl er eene zeldzame mate 

 van moed toe vereischt wordt, eene denkwijze over te nemen, 

 die de hoop op belooningen in een ander leven vernietigt. Is 

 echter het atheïsme waar, dan dient het ook verbreid. 



Ziedaar eene zoo beknopt mogelijke samenvatting van de 

 hoofdgedachten, nedergelegd in Holbach's Syslème de la Nature, 

 en waarvan men een uitvoeriger overzicht kan naslaan in 



