507 



Noack's Historiscli-biographisch Woordenboek lol de Geschie- 

 denis der Philosopliie. Nog menige lezer zal er allicht zijne 

 wereldbeschouwing in terugvinden. Deze is echter geheel on- 

 houdbaar : de eenheid in onzen denkenden en willenden geest 

 is uit een bewegingstoestand van gaande en komende stofjes 

 niet af te leiden , noch ook is bijv. de vereenzelviging van ge- 

 waarwording en stofbeweging iets anders dan een salto mortale 

 van de plompste soort. Het toelaten van zoo iets als een wel- 

 willendheidsbeginsel in eene wereldopvatting als die van het 

 Systeem der Nalimr berust eenvoudig op eene grove petitio 

 principii. Enz. Intusschen , het is een schoon boek , ernstig 

 en eerlijk bedoeld: en voor den tijd en de omstandigheden 

 waarin het is geschreven , is het eene verdienstelijke poging 

 tot het vormen eener wetenschappelijke en monistische, alle 

 tweeslachtigheid uitsluitende, wereldopvatting. Het verkon- 

 digt vele waarheden , die gemeengoed der beschaafde mensch- 

 heid geworden zijn, maar lijdt in verband met zijne plaats in 

 den ontwikkelingsgang der philosophie aan oppervlakkige een- 

 zijdigheid en kortzichtigheid betreffende den aard van ons 

 geestesleven , en de grondslagen onzer zedelijke begrippen. 

 Het is een metaphysisch stelsel als alle andere , dat zich alleen 

 door zijne naïveteit van andere systemen in beginsel onder- 

 scheidt (*). Vooral in de wijze, waarop de waarheid als voor 

 het (zelf niet dan incidenleel ontstaande) denken bereikbaar 

 wordt ondersteld, komt de kinderlijke onnadenkendheid van 

 den geestloochenenden materialist op het duidelijkst uit. Edoch, 

 van de philosophie, evenals van elke afzonderlijke wetenschap, 

 geldt de waarheid die bereids door Xenophanes, 325 jaar voor 

 Ghr. , werd bevroed : 



(I) Helmholtz: «Ik verzoek U, niet Ie vergeten dat ook het materialisme 

 eene metapliysisclie hypothese is, eene hypothese die zich voorzeker op het 

 gebied der natuurwetenschappen als zeer vruchtbaar heelt doen kennen, maar 

 toch altijd eene hypothese. En wanneer men deze zijne natuur vergeet , dan 

 wordt het een dogma, dat voor den vooruitgang der wetenschap even hin- 

 derlijk kan worden en toL even hartstochtelijke onverdraagzaamheid kan leiden 

 als andere geloolsartikelen" Vortragc und Reden II. blz. 187. 



