510 



en orde in het Heelal erkent. Het Universum jol wet, leven 

 en verstand is voor hem de hoogste idee , en hij eischt voor 

 dit Al dezelfde piëteit, als de vromen van den ouden stempel 

 dit voor hun God doen. 



Wat de waarde van het bedoelde boek betreft, zoo dient 

 erkend dat het negatief of kritisch gedeelte zeer lezenswaard 

 moet heeten. Men kan daarop de door Hellenbach (^) geci- 

 teerde woorden van MAiivLaNDER {^) toepassen: «dat het mate- 

 »rialisme met een zuur is te vergelijken , waardoor al het puin 

 »van duizend jaren, alle overblijfselen van uiteengesprongen 

 «vormen, alle bijgeloof wordt vernield; een zuur dat wel het 

 «menschelljk hart ongelukkig maakt, maar daarvoor den geest 

 «reinigt (?)." Meer echter dan deze betrekkelijk negatieve 

 waarde zal men op den duur aan dit voortbrengsel van onzen 

 materialistischen en atheïstischen tijdgeest wel niet kunnen 

 toekennen. 



Het opzien , door den strijd om het materialisme een dertigtal 

 jaren geleden gebaard, is naar men weet zeer groot geweest. 

 Sedert lang is deze strijd aan het afnemen , — eigenlijk doordat 

 beide partijen builen gevecht zijn gesteld. Het is thans den 

 deskundige duidelijk, dat zooal de Christelijke theologen in 

 hunne verdediging van het geloof aan een persoonlijk God, de 

 vrijheid van den wil {^) en de onsterfelijkheid der individueele 

 menschenzielen een tamelijk slecht figuur hebben gemaakt, de 

 materialisten met al hunne scherpte van dogmakritiek toch in 

 hunne wereldbeschouwing iets hebben voortgebracht dat geen 



(•) L. B. Hellenbach, «rfer Individualismus im Lichte der Biologie und 

 Phijosophie der Gegenwart," Weenen J878, blz. 226. 



(2) Schrijver eener "Phi'osophie der Erlösunq (1876)." Conferalur 

 0. Plümacher, *Zwei Individualisten der Schopenhauer'schen Schule," 

 Reenen 1881. 



(3) In de Kanlische philosophie wordt de vereenigbaarhei 1 betoogd van 

 intellif^ibele vrijheid en phaenonienale onvrijheid, zooals men zich bijv. kan 

 laten beduiden door Kuno Fischer. Het is hier niet de plaats, d.iarover uit 

 te weiden. 



