31^ 



Natuur'" de zuiverste uitdrukking moet heeten van het mate- 

 rialisme der XVIlIe eeuw. Het zij in liet voorbijgaan gezegd, 

 dal Holbach's boek de eigenlijk klassieke vertegenwoordiger 

 dezer wereldbeschouwing is en blijft, ten deele om zijne 

 stilistische voortreffelijkheid, ten deele om zijn samenvattend 

 charakter ten opzichte der voorafgegane materialistische en 

 sensualistische geestesstroomingen, doch ook om de streng vol- 

 gehouden eenzijdigheid waarmede de slofjesleer in dat werk 

 wordt ontvouwd. Want eenzijdigheid en oppervlakkigheid ^ijn 

 twee der voornaamste kenmerken der stofvergoders. 



Zooals gezegd, iets nieuws bracht de kracht-en-stofleer der 

 XIX^ eeuw niet. Tot op de stuitende vei'gelijking der gedachten 

 met onze lichamelijke uitwerpselen had Gabanis (1757 — 1808) 

 reeds alles gezegd, wat men thans als »der Weisheit letzles 

 Wort" te hooren kreeg. Maar de groote hoop las meer dan 

 vroeger, en de geestloochenende leer der materialisten was 

 door de grofheid harer bewijsvoeringen uitnemend geschikt om 

 door Jan Alleman te worden begrepen en aangenomen. Daarbij 

 werd door de materialistische schrijvers dapper geschimpt op de 

 voorstanders van iets boven/Jnnelijks, door onzen Multatüli 

 voor eene wbuilenissigheid" verklaard. Men ontzag zich niet, in 

 de hitte van den strijd aan de grootste denkers der mensch- 

 heid bij gelegenheid den eerenaam te geven van » monomaan" 

 of iets dergelijks. Dit beviel: voor philosophen heeft de ge- 

 meene man te allen tijde eene soort van schuw gevoeld; tot 

 het volgen van wijsgeerige betoogen is gewoonlijk wat veel 

 gecstesontwikkeling en inspanning van gedachten noodig.meer 

 dan het «beschaafd" publiek gemeenlijk te zijner beschikking 

 heeft; en Jan Publiek is er niet wars van, bewijsvoeringen, 

 die niet binnen zijn engen gezichtskring liggen en zich niet 

 in dubbeltjes laten omzetten, te hooren uitmaken voor onnutte 

 spilsvindigheden en uitvloeisels van een ziekelijken toestand 

 der hersenen. 



De materialische schrijvers w^erklen dus met succes. Vooral 

 onder de groote menigte der hedendaagsche halfwelers maakte 



