'^IK 



terie te heiieideii, wij niets zekers opstellen en den naam der 

 welenscliap bespottelijk maken." Het begint er dan ook vrij 

 wel naar uit te zien dat de tijd van het Homerisch gelach, 

 hetwelk Schopenhauek den materialisten en hun platte rede- 

 neeringen voorspeld lieeft, langzamerhand in aantocht is. In 

 het algemeen houd ik het er voor dat Eduard von Hartmann, 

 de grootste philosophische denker onzer dagen, den toestand 

 ietwat donker inzag, toen hij in 1877 schreef: 



» Reeds woedt onder ons een epidemisch ongeloof aan den 

 » Geest, waartegen als verklaarbare, ja, ik waag het te zeggen , 

 «heilzame, terugwerking het bijgeloof aan geesten in zwang is. 

 )>Want het bijgeloof aan geesten miskent wel de natuurlijke 

 "bestaansvoorwaarden van den individueelen geest, maar het 

 » tornt toch niet aan het bestaan van den Geest zelven , zooals 

 »het materialistisch ongeloof aan den Geest, hetwelk vergeten 

 «heeft dat men van het bestaan eener Natuur eerst kan spre- 

 »ken, dewijl en in zooverre men het bestaan des Geestes be- 

 »weert, waaruit eerst de andere kan worden opgemaakt." (i) 

 Zulk eene zwaarmoedige opvatting van den stand der open- 

 bare meening in algemeen wetenschappelijk opzicht is overi- 

 gens in dien grooten man te begrijpen, wien de persoonlijke 

 tegenstanders waarschijnlijk wat helder voor oogen staan. 



Eigenlijk moest na Kant (1724 — 1804) het materiahsme, met 

 zijne grof zinnelijke hypostaseering van de objectieve zijde 

 onzer bewustheid en zijne even gewelddadige loochening der 

 subjectieve en geestelijke zijde , in het geheel niet meer mo- 

 gelijk zijn; de rechtstreeksche zekerheid, immers, van het 

 bestaan eener ruimte-vullende, volslagen harde, op zich 

 zelve blinde, trage en doode Stof is eene afgedane dwaling 

 voor een iegelijk, wiens kennis hem in staat stelt, zich 

 in dezen voor anachronismen te vrijwaren. Alle natuurge- 

 leerden van eenig aanzien zijn er dan ook tegenwoordig verre 



(i) »Das Unbewusste vom Standpimkt der Physiologie und Descendènz- 

 theorie", 2e uitgave, blz. 267. 



21 



