519 



waarde van liet andere is wel geoorloofd , maar berust in allen 

 gevalle op eene synthetische gevolgtrekking, die al hetgeen zij 

 aan waarschijnlijkheid hezit aan de denkfanctiën van den be- 

 wiisten geest ontleent: — de geest blijft subject en waarborg 

 aller kennis, niet eene onderstelde stof daar buiten. 



Dit houde men als onwederlegbare waarheid vast: al slaagde 

 de mechanistische wijze van wereldverklaring er ook in, het 

 geheelc natuurverloop in al zijne phasen en in volmaakte door- 

 zichtigheid voor onze oogen te ontrollen, men ware daarmede 

 den geest nog lang niet kwijt. Door eene volledige natuur- 

 kundige verklaring aller feiten hadde men ze nog altijd slechts 

 als voorstelling gereprorhiceerd , niet als werkelijk feitenverloop 

 geproduceerd. Bleve steeds in laatsten aanleg het spiegelend, 

 denkend bewustzijn , waarvan dan de geheele kosmologische 

 formule niet dan de inhoud uilmaakte. Dit bewustzijn, deze 

 voorstellingsreeks is voor vervluchtiging of ontleding in de 

 retorten der scheikundigen niet vathaar. Gedachte, Wil, Gevoel 

 als inwendige, geestelijke waarnemingen zijn niet identisch met 

 doode uiterlijkheden , met de groepeeringen , bewegingen en 

 samentrekkingen der materie, waaruit de zintuigen zijn samen- 

 gesteld. Men heeft behoefte aan een collegium logicum , wanneer 

 men zich verbeeldt, dat een verschijnsel beslaat uit de voor- 

 waarden, waarvan men het afhankelijk acht. Het is en hlijft 

 een vruchteloos streven , eene monistische wereldverklaring te 

 verkrijgen door den geest tot aanhangsel te maken eener op 

 zich zelve blinde en gevoellooze stof. De Natuur heeft geene 

 diadochen; wat er ook besla, is steeds zij zelve. Voorstelling, 

 gevoel en wil, allen objecten van inwendige waarneming, 

 geestelijke functiën, die met rechtslreeksche gewisheid in ons 

 bewustzijn als bestaande zijn betuigd, zijn dus voorstelling, 

 gevoel en wil der alles zoodanig levende en geestelijke Natuur. 

 Dit geldt ook voor het streefvermogen , de doelbeooging, welke 

 wij in ous waarnemen als een iVagnient der logische binnen- 

 zijde van den uiterlijken en mechanisch-causalen samenhang 

 der feiten. 



