5^5 



lichaam op Ie vatten? Hel is duidelijk dat deze vraag eeiic 

 onoverkomelijke zwarigheid oplevert voor heui die alles uit 

 ohject-bewegingen wil verklaren, — ■ voor den materialist m. a. w. 

 Immers, waar zal men bijv. het geheugen moeten plaatsen ? In 

 een complex van stoffelijke eenheden dat in voortdurende wis- 

 seling verkeert 'i In de bestanddeelen , de molekels zelve '( Maar 

 deze verlaten immers het organisch systeem weder, en de 

 hinnenkomende bestanddeelen kunnen toch geene herinnering 

 bezitten van die, welke er zich te voren in hebben bevonden. 

 3Ioeten wij dan het geheugen in de onderlinge verhoudingen 

 der elementen plaatsen? Dit zoude men zeggen, want het 

 schematisme der vormverhoudingen is het eenige wat in de 

 organismen van blijvenden aard is. Maar wat voor eene ver- 

 houding is dat, die zich zelve denkt, die eene herinnering 

 heeft aan , en eene verantwoordelijkheid voor zich zelve ? 

 Komt men hier niet als van zelve tot de erkenning eener 

 onstoffelijke, buiten ruimte en tijd subsisteerende, zelfstan- 

 digheid? (1) Te wijzen op de materieele voorwaarden van de 

 graden der bewustheid zoude hier niets ter zake doen , 

 want even goed als de helderheid van bewustzijn alsmede 

 deszelfs inhoud van den toestand des lichaams afhankelijk is, 

 kan, gelijk reeds is aangestipt, ook de afhankelijkheid der 

 üchaamsfunctiën van den bewustzijnstoestand worden aange- 

 toond. In dezen geldt het eenvoudig, innig verband tusschen 

 bewustheid en organische functie te erkennen, zonder dat het 

 eene uit het andere is af te leiden. De gevolgtrekkingen, 

 waartoe de voorafgegane opmerkingen ons leiden, zijn veeleer 

 deze: de eenheid in ons zelfbewustzijn wijst op een buiten 

 den tijd gelegen, onstoffelijken bestaansgrond. In de bestaans- 

 openbaringen van dien onstoffelijken grondslag vormt het be- 



(i) Den deskundige gelde hier de opmerking dat ik van mijn standpunt 

 mij met bewustzijn hecnzet over Kant's betoog aangaande de paralogisraen 

 der menschelijke rede. Per hypothesin gebruik ik met Hartmann de kate- 

 gorieën in transcendenten zin, dewijl hunne uitsluitend immanente waarde 

 absoluut illusionisme zoude beleekcncn. 



