531 



beweegt zij zich. Er is dus een voldoende grond noodig, om 

 het feit dezer beweging te verklaren. Volgens de hypothese 

 zit de grond der beweging niet in de stof als zoodanig. De 

 oorzaak der beweging ligt dus buiten de materie , en er bestaat 

 een onaanschouwbaar bewegingsbeginsel dat niet zelf stof is. 

 Dat beginsel nu noemen wij kracht. Kracht is de onderstelde, 

 zelf onaanschouwbare grond of oorzaak der aanschouwde bewe- 

 gingen. 



Doch er is meer. Niet alleen dat de kracht de onmisbare 

 hypothetische oorzaak der bewegingsverschijnselen is, wel be- 

 schouwd moet ook voor de dynamische hypothese de stof als 

 zelfstandigheid zich vervluchtigen. Daar de stof op zich zelve 

 onverschillig is voor rust of beweging, daar zij in zich zelve 

 niets heeft dat haar tot de eene of andere zijde doet overhellen 

 en zij toch in den onbepaalden toestand niet bestaan kan, — 

 volgt , dat de stof niet zal existeeren , zoolang niet een bestaans- 

 beginsel buiten dezelve haar in de eene of andere richting eene 

 bepaalde bestaanswijze heeft medegedeeld, eene bepaling die, 

 gelijk de ondervinding leert, in den zin van de beweging met 

 hare verschillende richting en snelheid gegeven is. Aan de 

 materie als inerte zelfstandigheid ligt dus een immaterieel be- 

 staansbeginsel ten grondslag, eene gevolgtrekking die, zooals 

 wij allengs beter zullen leeren begrijpen , slechts eene andere 

 uitdrukking is voor de kritische en meer adaequate stelling, 

 dat onze waarnemingen zuiver intellectueel zijn, dus op zich 

 zelve geenerlei realiteit of arbeidsvermogen bezitten, en hun 

 bestaansgrond eerst kunhen vinden in een dynamisch beginsel , 

 dat van onze ideëele waarnemingswereld het onaanschouwbare 

 en bovenzinnelijke substraat is. 



Voorloopig deze ver reikende gevolgtrekking latende voor 

 hetgeen zij is, vergenoeg ik er mij mede, voor der hand de 

 onmisbaarheid der dynamische hypothese zelve te constateeren, 

 «Krachten zijn het, die de zon en de aarde, zoowel als de 

 «molekels, in hunne onderlinge ligging vasthouden, en die 

 «daarom ook weerstand bieden , wanneer de molekels van hunne 



22 



