353 



wachten veeleer nog hare hehandehng. Wat nu de materia- 

 listische opvatting der atomistiek betreft, zoo is het niets dan 

 een kinderlijk vooroordeel van het ongeoefend verstand, dat 

 er eene stof zoude bestaan die krachten bezit, in plaats dat 

 het omgekeerd de bovenzinnelijke krachten zijn, die de vóór- 

 stelling van ruimte-vullende en compacte dingen, van stoffe- 

 lijke continua , in onzen geest teweegbrengen. Wij zullen dat 

 gaandeweg beter leeren bevroeden. Volslagen nietig is de volgende 

 opmerking dienaangaande, gemaakt door Büchner in diens ge- 

 schrift ^^Naluur en Geest'' (1857). Hij zegt daar (blz. 86) , dat het 

 volstrekt niet is in te zien, hoe uit afmetinglooze , onlichamelijke, 

 elementen ruimte-vullende materie en lichamen kunnen ont- 

 staan, hoe met andere woorden stof zoude kunnen worden 

 uit kracht. Zooals Fr. A. La.>ge (1828-75) te recht opmerkt, 

 is het volstrekt niet noodig dat er stof ontsta, indien slechts 

 de kracht in staat is eene zoodanige werking uit te oefenen op 

 onze zintuigen , resp. de dynamische systemen die onze zins- 

 indrukken centripetaal hebben voort te planten , dat er eene in 

 de verschillende bewustzijnsspheren conforme vóórstelling van 

 lichamen ontstaat. Voldoende is het, zoo in de bewustzijns- 

 spheren der levende wezens over en weer aanschouwingen en 

 gewaarwordingen ontstaan, die over het geheel genomen een 

 toereikenden wijzer of index voor het handelen opleveren; dat 

 de aanschouwde gestalten congruent zouden moeten wezen met 

 hare dynamische oorzaken of aanleidingen, is daarbij volstrekt 

 geen vereischte. En dat het verschijnsel inderdaad iets is 

 wat van zijne reëele oorzaak verschilt: dat wij alleen in onze 

 voorstellingen samenhangende continua , compacte en qualitatief 

 verschillende lichamen bezitten , moet toch voorzeker ook de 

 voorstander van een stoffelijk opgevat atomisme toegeven, hij 

 die elke massa herleidt tot samenstellende eenheden, hoeda- 

 nige in ons beeld van de lichamen volstrekt niet vervat zijn. 

 Op stuk van zaken heeft geen natuuronderzoeker als zoo- 

 danig met de stof der instinctmatige opvattingswijze iets te 

 maken , vermits de wetenschap haar in een spel van dynamiden 



