333 



den iialuurgeleerde, leii opzichte eener besliste eliminatie van 

 hel begrip eener inerte en doode stof, op niets dan een voor- 

 oordeel berust, is bij eenig nadenken duidelijk; de gewaande 

 stof, immers, wordt evenmin als de samenstellende eenheid 

 der materie, het atoom, door rechtstreeksche waarneming 

 kenbaar, maar alleen uit bewustzijnsreflexen harer werkingen, 

 als druk en stoot, golving en trilling, opgemaakt; zelve blijft 

 zij toch even goed buiten den denkenden geest als de uitge- 

 maaktste metaphysische entiteit. Het bestaan der stof zelve is 

 voor ons weten blootelijk eene gevolgtrekking, eene voor recht- 

 streeksche verificatie volslagen onvatbare «ondersteUing." De 

 stof is niets dan eene in haar wezen metaphysische hypothese, 

 met dien verstande , dat zij zich niet , als de zuiver dynami- 

 sche atoomtheorie voor de rechtbank eener grondige kritiek 

 vermag staande te houden. Ik geloof niet dat het moeilijk zal 

 zijn , mijnen lezers deze waarheid helder tot bewustzijn te 

 brengen. Niets dan eenig methodisch nadenken over algemeen 

 erkende en bekende hoofduitkomsten van wetenschappelijk on- 

 derzoek is daartoe noodig. 



Reeds op het standpunt der meest elementaire natuurkunde 

 ziet het er voor een iegelijk , die slechts een weinig doordenkt, 

 met de stof bedenkelijk genoeg uit. Het bedoelde begrip heeft 

 blijkbaar slechts eene bijzondere en concrete configuratie der 

 werkelijkheid tot grondslag, en is ontstaan buiten betrekking tot 

 den gastoestand der materie. » Naarmate wij opklimmen van 

 »den vasten tot den vloeibaren en gasvormigen toestand, ver- 

 » minderen de physische eigenschappen in aantal en verscheiden- 

 »heid; iedere volgende toestand verliest iets van hetgeen aan 

 »den voorafgaanden toebehoorde. Wanneer vaste lichamen wor- 

 ))den omgezet in vloeistoffen, gaan alle verschillen van hardheid 

 »en weekheid noodwendig te loor. Kristallijne en andere vor- 

 »men worden vernietigd. Ondoorzichtigheid en kleur wijken in 

 «vele gevallen voor kleurlooze doorschijnenheid, en er ontstaat 

 »algemeene beweeglijkheid der deeltjes. Bij overgang tot den 

 «gastoestand worden nog meer waarneembare eigenschappen der 



