536 



» lichamen te niet gedaan. De ontzaglijke gewichtsverschillcn 

 y> verdwijnen nagenoeg geheel; de overblijfselen van verschil in 

 » kleur gaan te loor. De doorschijnendheid wordt algemeen , en 

 «zij zijn alle in gelijke mate elastisch. Zij vormen thans slechts 

 »ééne reeks van substanties en de verschillen van dichtheid , hard- 

 »heid , ondoorzichtigheid , kleur , elasticiteit en vorm , die het getal 

 »der vaste en vloeibare lichamen bijna oneindig groot maken , zijn 

 » thans vervangen door eenige weinige en onbeduidende variaties 

 »in gewicht, benevens eenige onbelangrijke schakeeringen van 

 «kleur." (1) 



Uit het bovenstaande vloeit met logische noodzakelijkheid 

 voort, dat hetgeen de mensch in den wandel als blijvende 

 eigenschappen eener substantieele stof beschouwt, niets dan voor- 

 bijgaande vormen zijn, waarin de verschillende verdichtingswijzen 

 der werkelijkheid te onzer kennis komen, en dat deze verdichtings- 

 gevolgen ons niets leeren aangaande het innerlijke en blijvende 

 wezen eener onderstelde stofsubstantie. Immers , een verdich- 

 tingsgevolg van geheel veranderlijken en vervluchtigbaren aard 

 kan toch het wezen der samenstellende deelen niet uitmaken. 

 Doch dan is het ook duidelijk dat men, bij logisch doordenken, 

 zelfs reeds op het standpunt van het meest naïeve physische 

 realisme, tot het kritisch inzicht moet geraken, dat de aan- 

 schouwbare, empirische werkelijkheid eener ruimte-vullende, 

 harde en trage, qualitatief gedifferentieerde zelfstandigheid, 

 genaamd stof, ons tusschen de vingers wegvloeit. Want wat 

 houd ik in de gassen over van de eigenschappen , die ik met 

 hel woord stof gewoon ben te verbinden;' Vorm, afmeting, 

 uitgebreidheid ? Men zal moeten toegeven , dat de vorm als 

 waarneembare en empirische eigenschap bij de gassen geheel 

 vervalt, en men die alleen bij wijze van onverifieerbare, dus 

 metaphysische , onderstelling in de hypothetische doch onaan- 

 schouwbare stofdeeltjes kan blijven vasthouden. Onderstelt 

 men vorm in de primaire elementen der werkelijkheid, dan 



(i) .Life and Letters of Faraday(1791— 1867)",by Dr. Benge Jones(1869) 

 vol. I, p. 308. 



