357 



begeeft incn zich op het gebied der bovenzinnelijke onderstel- 

 lingen, dit heeft een melaphysica-schuwend empirist zich eens 

 voor al duidelijk te maken. Van mijn begrip stof, als verte- 

 genwoordigende iets blijvends en onvergankelijks, heb ik van een 

 empirisch standpunt dus vorm zoowel als kleur, onderscheid 

 in hardheid en weekheid , ondoorschijnendheid en dergelijke af 

 te trekken; als » empiricus" wordt men daartoe door de voort- 

 geschreden ondervinding zelve genoopt. Maar wat houd ik dan 

 als blijvende attributen van de stof overJ' Wat is zij dan toch, 

 die zelfstandigheid, waaruit alle dingen heeten te bestaan^; 

 Spreekt men van de gewichtsverschillen , die men bij de gassen 

 voorloopig nog overhoudt, zoo gelieve men te bedenken dat zij 

 ons niets leeren aangaande eene stof, daar wij die als een vorm 

 van arbeidsvermogen , als verschillen in aantrekkingsintensiteit 

 hebben op te vatten. Het uitzettingsvermogen der gassen , dat 

 in de tegenwoordige industrie op zoo uitgebreide schaal zijne 

 toepassing vindt , is een empirisch bewijs voor het bestaan van 

 repulsieve iverkingen, van een dynamisch beginsel dus, maar 

 niet van eene compacte »stof." Kortom, de stof vervluchtigt zich 

 tot kracht, en kan niets dan eene voorbijgaande waarnemings- 

 wijze zijn, waarop de zelve bovenzinnelijke kracht te onzer 

 kennis komt. In overeenstemming met de atoomleer heeft men 

 zich het dynamisch beginsel als atomistisch gesplitst te denken. 

 Wat wij dus overhouden is een zuiver dynamisch atomisme, 

 een complex dus van krachtmiddelpunlen. Het is eene onaan- 

 tastbare stelling , dat , daar de physische verschijnselen zich in 

 de zintuiglijke waarneming tot verdwijnens toe kunnen ver- 

 vluchtigen, de waargenomen eigenschappen ons niets leeren 

 aangaande het wezen of zelfs het bestaan van blijvende en 

 onveranderlijke «stofdeeltjes." De materialist of stofjesman, die 

 bestaan en waarneembaarheid vereenzelvigt, zoude reeds op 

 den grondslag van de hier voorgedragen, uiterst elementaire, 

 redeneering tot de loochening van het bestaan eener compacte 

 en trage stofsubstantie moeten geraken, en dit naar aanleiding 

 zijner eigene grondstelling. De non apparentibus et non exis- 



