538 



tentihus eadem est ratio; eene starre, trage en harde, qualitatieï 

 getViiTerentieerde, stofsubstantie is in de gassen niet terug Ie 

 vinden, en bestaat dus ook niet; haar bestaan onder andere 

 omstandigheden moet dan eene soort van schijn zijn. »C'est 

 )>un je ne sais quoi," zegt Fénelon, »qui fond en mes mains 

 »dès que je Ie presse." 



Mij dunkt de lezer zal wel langzamerhand tot het inzicht 

 moeten geraken, dat de uitdrukking » kracht en stof" op de 

 keper bezien eene wonderlijke woordverbinding is. Zelfs al 

 neemt men op de naiefst mogelijke wijze het bestaan van 

 lichamen in eene ruimte buiten ons aan , dan zal men toch 

 moeten toegeven dat men van de stof niets anders dan afme- 

 ting of uitgebreidheid overhoudt, zoodra men van de kracht in 

 de lichamen abstraheert. Want beweging en ondoordringbaar- 

 heid en waarneembaarheid uit de verte heeft men alle uit de 

 kracht af te leiden. De stof zoude dus een iets zijn met af- 

 metingen , dat met kracht begaafd is. Dat afmeting bezittende 

 iets beweegt zich, d. w. z. dat het zich in de ruimte verplaatst ; 

 het onderscheidt zich dus van de ruimte, waarin het vervat is. 

 Maar hoe nu onderscheid te maken tusschen dit afmeting be- 

 zittende lichaam en het deel ruimte waaraan het beantwoordt 

 en dat door hetzelve wordt ingenomen ? De verbeeldingskracht, 

 die hier de plaats van het verstand inneemt , stelt ons wel zoo 

 iets als een stofje voor, dat in de lucht zweeft. Het is op die 

 wijze dat ook de atomen van Epikuros in het ledige zweefden. 

 Maar ontdoe dat stofjen eens van al hetgeen tot de reageer- 

 wijze onzer zintuigen behoort: herleid het tot afmeting en 

 kracht ; vergeet niet dat de kracht eene eigenschap moet heeten 

 van de stof, en gevolgelijk van de uitgebreidheid , en overweeg 

 dan eens wat het zeggen wil, dat het stoffelijk hchaam op 

 zich zelf beschouwd niets dan eene portie uitgebreidheid is. 

 Hel bezit dus qua stof geenerlei eigenschap , waardoor het zich 

 zoude kunnen onderscheiden van de portie ruimte die eraan 

 beantwoordt, en waarin het geacht wordt zich te bevinden. 

 Zeg niet, dat het zich van de ruimte onderscheidt door het ver- 



