341 



verwekt vvannle. Is een gesloten geleider uit verschillende 

 metalen saamgesteld, dan zal verwarming of afkoeling van 

 eene der verbindingsplaatsen een galvanisclien stroom ople- 

 veren, terwijl omgekeerd een galvanische stroom, die er door 

 gevoerd wordt, op die zelfde plaatsen naar omstandigheden 

 warmte of koude zal veroorzaken. De elektrische verschijn- 

 selen moeten evenzeer met het licht verwant zijn, want 

 onder omstandigheden gaan zij daarmede gepaard ; men denke 

 slechts aan den vonk, die er ontstaat, wanneer men de polen 

 eener galvanische batterij door een metalen draad verbindt. 

 Ontlaadt men eene krachtige galvanische batterij met een eind 

 fijn ijzerdraad, dan brandt de punt onder vonkgespatter af, 

 wat op gelijktijdige ontwikkeling wijst van licht, warmte en 

 elektriciteit. Eindelijk zijn licht, warmte, magnetisme en 

 elektriciteit ook met de chemische affiniteit verwant, aan- 

 gezien zij tot chemische processen aanleiding geven en omge- 

 keerd daardoor verwekt worden, want chemische processen 

 gaan veelvuldig met verschijnselen van licht, warmte en elek- 

 triciteit gepaard. 



De onderlinge verwantschap der verschillende zoogenaamde 

 natuurkrachten met hetgeen wij gewoon zijn massa-beweging 

 te noemen, leidt tot de onderstelling, dat wij bij alle physische 

 feiten den een of anderen bewegingsvorm hebben te onderstellen 

 ten opzichte van de middelpunten der krachtspheren , waaruit 

 wij hebben aan te nemen dat de werkelijkheid bestaat. Het 

 gemakkelijkst is dit te verduidelijken ten opzichte der warmte. 

 Ik neem bijv. een stuk lood zoo groot als een vuist, en geef 

 er eenige slagen op met een smidshamer. De rechtstreeksche 

 waarneming door het gevoel leert mij thans , dat het lood zich 

 sterk verhit heeft. Wat is de oorzaak der verhitting.' De 

 vroegere onderstelling van een fluidum , eene afzonderlijke 

 warmtestof, verklaart de tempera tuurverhooging te minder, 

 doordien een zoodanig fluidum eer door slagen moest worden 

 uitgedreven , eene gevolgtrekking waardoor wel eene afkoeling, 

 maar geenszins eene verhitting van den loodklomp begrijpelijk 



