344 



alles zijn gewaarwordingen uwer zintuigen , en de oorzaken 

 van waar ze uitgaan noemt ge stoffen. Zouden wij nu zonder 

 deze krachtsuitingen wel het geringste van de «stoffen" te 

 weten komen? Iets dat geene kracht kan uiten, geen wer- 

 king op ons uit kan oefenen , wordt door ons hlijkhaar niet 

 waargenomen, d, w. z. het hestaat voor ons niet. Alle ver- 

 schijnselen zijn tot krachten te herleiden ; wanneer wij dus 

 iets van de stoffen en haar hestaan meenen gewaar te worden , 

 dan geschiedt dit eenig en alleen ten gevolge van krachtsuilingen. 

 Wel verre, dat de kracht een substraat van »stof" zoude 

 behoeven, is juist de stof het accidens aan de kracht; zij is 

 niet dan een complex van wisselende en subjectieve waarne- 

 mingswij zen. 



Maar merken wij dan van de stoffen niet nog iets anders 

 dan werkingen of krachtsuitingen? Worden wij geene stoffen 

 op zich zelve gewaar, afgezien van hare krachten? Het ant- 

 woord is onverbiddelijke ontkennend. Waren de stoffen van 

 hare krachten beroofd, dan zouden wij ook §eene stoffen 

 waarnemen, want wij worden iets alleen ten gevolge zijner 

 werkingen op ons gewaar. Wat wij merken en waarnemen 

 zijn niets dan krachten ; van die krachten nemen wij dan eene 

 oorzaak aan , en noemen die oorzaak stof. Maar het is dui- 

 delijk dat eene zoodanige »stof" de hypostase is van een 

 empirisch reeds vervluchtigd complex van waarnemingswijzen 

 (soliditeit, enz.); dat zij alzoo eene zuiver hypothetische, voor- 

 onderstelde zaak blijft, waarmede wij nooit kennis maken, 

 daar wij bij onderzoek altijd slechts dynamische bestaansuitingen 

 leeren kennen. In waarheid alzoo leeren wij niets kennen dan 

 krachten en de werkingen of gevolgen daarvan in ons bewustzijn. 

 De geheele wereld nemen wij waar, niet als stof, maar als eene 

 dynamische spheer, wier werking op eene veelheid van geo- 

 metrische punten betrokken moet worden gedacht , en die van 

 de verschillende individueele ideeënspheren het werkelijkheids- 

 correlaat is. Waaraan ken ik de muur, waartegen ik in den 

 donker het hoofd stoot ? Aan het weerstandsvermogen dat hij 



