54^» 



uit. Waaraan merk ik, dat dit eene kers en geen appel is? 

 Aan een complex van bijzondere werkingen wat betreft Hebt , 

 kleur , smaak , vorm en dgl. ; het steeds tegelijk w^ederkeerend 

 complex dier werkingen noem ik kers. Wat wij de stof der 

 kers noemen is niets dan een non-descriptum , dat wij aan deze 

 kracbten in gedachten toevoegen; bet is een schimachtige en 

 onbeschrijfbare drager der werkingen , die terugwijkt naar 

 mate wij met het licht onzer kennis verder in het rijk der 

 Natuur doordringen. (^) 



De slotsom , die wij hebben af te leiden uit de wet der om- 

 zetbaarheid van arbeidsvermogen , dewelke zegt dat alle ver- 

 schijnselen verwisselbare bestaansuitingen zijn van een en 

 dezelfde grondkracht , ligt gelijk wij gezien hebben voor de hand. 

 Alle natuurverschijnselen zijn openbaring swij zen eener werkende, 

 niet starre en trage en doode zelfstandigheid : Hen uiRievmMsi , die 

 de concrete en compacte »)Stof" tot substraat van al onze waar- 

 nemingen had willen maken , is met deze summiere gevolgtrek- 

 king de bodem onder de voeten weggezonken. Nergens nemen wij 

 verschillende doode stoffen , maar overal slechts levende krachten 

 waar, krachten, die zich op verschillende wijzen uiten. De 

 zuurstof heeft eene van het ijzer verschillende physische en 

 chemische hoedanigheid, doordien de krachten, die in ons de 

 voorstelling van zuurstof teweegbrengen , op eene andere 

 wijze op elkander en onze zintuigen werken , dan de krachten 

 die de voorstelling bewerken van het ijzer. Hiermede zijn wij 

 verlost van het materialistische wonder, dat uit eene menge- 

 ling van blind werkende en doode stoffen kennis, bewustzijn, 

 schoonheidszin en plichtgevoel laat ontstaan , een wonder, welks 

 ongerijmdheid thans wel door elk bezadigd naturalist zal worden 

 ingezien. Aan het in zijn wezen bovenzinnelijk substraat der 

 verschijnselen kunnen wij geene doode starheid en traagheid 

 meer toeschrijven; blijven wij voortaan nog van verschillende 

 stoffen spreken , dan bedoelen wij in waarheid alleen nog ver- 

 schillende waarnemingscomplexen, en gebruiken het woord 



(*) Vgl. Schultze, 'die Grundgedanken des Materialismus",h\z.2^—2b. 



