346 



stof slechts als geschikte abbreviatuur. Nergens echter maakt 

 de wetenschap ons bekend met eene suhstantieele stof, die 

 in inerte en starre afmetingen zoude belichamelljkt zijn ; 

 nergens, zelfs niet in het geval van den eersten den besten 

 keisteen, worden de zoogenaamd stoffelijke dingen werkeloos 

 aangetroffen ; tot de kennis van het bestaan van wat dan ook 

 geraken wij alleen door levende werkingen, die van de ver- 

 schillende dynamidencomplexen naar onze zintuigen uitgaan, 

 en ons in staat stellen tot het bestaan eener buitenwereld te 

 besluiten. Hoe paradox bij den eersten oogopslag de bewering 

 ook zij , waar is het toch , dat op de keper bezien eene doode 

 stof overal het onderstelde en onbekende, de levende kracht 

 daarentegen het bekende en gegevene is. Eene trage en doode, 

 met starre afmetingen behepte »stof" is een grondeloos begrip, 

 waarmede de wetenschap in het geheel niets beginnen kan , 

 daar eene zoodanige zelfstandigheid nooit ofte nimmer te onzer 

 waarneming zoude kunnen geraken , maar eeuwig binnen hare 

 eigene starre afmetingen zoude moeten verblijven , zonder eeni- 

 gerlei verandering te veroorzaken in de zintuigen der levende 

 wezens. Door de wet van het behoud der energie is de passieve 

 en inerte stof beslist uit de wetenschap geëlimineerd, » Wat aan 

 »het materialisme waar is: uitsluiting van alle w^onderen en 

 «willekeurigheden uit de natuur der dingen, dat wordt door 

 wodeze wet bewezen op eene hoogere en algemeenere wijze dan 

 »de materialist van zijn standpunt dat vermag; het onware: 

 »de verheffing der stof tot beginsel van al het bestaande , wordt 

 «daardoor volledig, en naar het schijnt op besliste wijze, we- 

 «derlegd (^)." Al het bekende aan de Natuur laat zich in wer- 



(*) Friedz. Alb. Lange (182—72), Geschichte des Materialismus (2e 

 uitg. 1873 en 75), 2e dl. blz. 215. Ik maak van deze gelegenheid gebruik 

 om op Lange's werk te wijzen als cp een leerrijk en verdienstelijk boek, 

 dat echter wegens een zeker confusionisme in zijne strekking eene correc- 

 tuur behoeft door andere geschriften. Men vgl. Dr. Gideon Spigker: üher 

 das Verhaltnis der Naturwissen schaft zur Philosophie {Bert. 1874), als- 

 mede Ed. V. Habtmann "Neukantianismus, Schopenhauerianismus und He- 

 gelianismus Bert. 1887," blz. 1—5, 17—29 en 45—118. 



