om 



l'edeneereu over geestelijke ongrijpbaarhedens, zegge builenis- 

 sighedeiis, maar kool blijft van metaphysici en theologen. Als 

 hij ooit zoo ver ging, eene omschrijving te ondernemen van 

 wat hij eigenlijk over zijne eigene waarneming denkt, dan 

 zoude hij ongeveer tot de stelling moeten geraken dat zijn 

 weten, die «bewegingstoestand van hersenmolekels" , op de 

 dingen daar buiten toetreedt, zonder aan hunne realiteit, hun 

 wezen en hunne onmiddellijkheid iets al' of toe te doen. 



De wereld, die ik waarneem, is echter mijne voorstelling , is 

 met andere woorden van zuiver subjectief-geestelijken aard. 

 Deze grondwaarheid aller wijsbegeerte , helaas zoo dikwijls tol 

 verkeerde en overdreven gevolgtrekkingen misbruikt, is niet 

 bijzonder moeilijk ia te zien. Alles wat ik in een gegeven 

 oogenblik niet zie of met handen grijpen kan, — en dit is met 

 de onnoemelijke meerderheid der dingen het geval — alles wat 

 zich buiten mijn gezichtskring bevindt, kan van zelf reeds 

 alleen als voorstelUng in mijne bewustheid voorhanden zijn. 

 De zintuiglijk waargenomen , aanschouwelijke en handtastelijke 

 voorwerpen schijnen voor ons bewustzijn niet het karakter 

 van voorstellingen te dragen, maar werkelijke dingen buiten 

 onzen geest te wezen, want de aanwezigheid der voorwerpen 

 daar voor den waarnemer is van den bewusten wil niet af- 

 hankelijk. Doch «let a man whilst he looks upon any ob- 

 )>ject, as suppose the moon, press or distort one of bis eyes 

 «with his finger. This done, he will perceive or see two 

 «moons at some distance from each other ; one as it were proceed- 

 «ing or sliding off from the other. Now both these moons are 

 »equally external, or seen by us as external; and yet one at 

 «least of these is not external, there being hut one moon sup- 

 «posed to he in the heavens, or without us. Therefore an 

 » object is seen by us as external which is not indeed external, 

 «which is the thing to be shown". (^) Naar men weet, kan 

 ook ten opzichte der tastge waarwordingen eene overeenkom- 

 stige proef worden genomen, doordat men een klein bolvormig 



(i) Arthur Collier, in diens Clavis Universalis [1713], blz. 17. 



