555 



schilt, op eeue bewegingswijze met alleen quantitatieve diffe- 

 rentieering. Bij het aanhooren eener symphonie heeft er vol- 

 komen omzetting plaats van de harmonische getalverhoudingen 

 in de werkingsintensiteit der dynamiden, in eene harmonie 

 van zuiver ideëele geluiden. En zoo voort. 



Elke bewuste gewaarwording of waarneming vereischt een 

 voorbewust synthetisch proces in onzen geest. Zij ont- 

 staat niet reeds tijdens de voortplanting der betrokken 

 werkingswijzen van de buitenzijde des lichaams naar het 

 middelpunt van ons zenuwstelsel: de partieele aandoeningen 

 bijv. der oogdeelen en gezichtszenuwen blijven onbewust. Onze 

 bewuste waarneming is eerst het product eener zelve buiten 

 het bewustzijn verblijvende synthetische functie in onzen me- 

 taphysischen bestaansgrond. Zij berust op eene intuitieve ge- 

 volgtrekking van werking op oorzaak. (^) In mijne afzonder- 

 lijke tastaandoeningen ten opzichte der eene of andere zaak 

 Hgt als zoodanig volstrekt nog niet het product mijner geeste- 

 lijke samenvatting, de bewuste voorstelling van haren vorm. 

 Buitendien hebben blijkbaar noch de ruimteverhoudingen van 

 de afzonderlijke trillingen der hersenmolekels, noch de liggings- 

 verhoudingen der verschillende in trilling verkeerende hersen- 

 deeltjes zelve, eenige zakelijke overeenkomst met, of recht- 

 slreeksche betrekking op, de gestalte en liggingsverhoudingen 

 der dingen daar buiten aan de eene, der bewuste voorstellin- 

 gen aan de andere zijde. 



In laatsten aanleg is de bewuste waarneming eener buiten- 

 wereld het product eener geestelijke daad, een voortbrengsel 

 van voorbewuste psychische verwerking van centripetaal over- 



(i) Helmholtz: »Das Caiisalgesetz ist wirklich ein a priori gegebenes , ein 

 I ranscendenlales Gesetz. Ein Beweis desselben aus der Erlahrung ist nicht 

 möglich; denn die ersten Schrille der Erlahrung sind nicht móglich ohne das 

 Causalgesfitz." Vortr. u. Reden 7/247. «Wir nehnien nie die Gegenstande 

 der Aussenwelt unraittelkir wahr, sondern wir nehmen nur VVirkungen dieser 

 Gegenslande auf unsere Nervenapparate wahr." Ibid. I 395. »Wenn aber 

 das Hewusstsein nicht unmiltelbar am Orte der Körper selbsl diese wahrnimmt 

 sü kann es nur durch einen Schluss zu ihrer Kennlnis kommen." Ibid. 1 392. 



